TUNGE HNAM HMELMA?

Tam tak chuan silai leh bomb nena min beitute hi ram leh hnam hmelma angin kan ngai ngei ang. Khawvel ram tin hian a leido te chu hmelma angah a ngai a. Mahse silai nena min beitu hi an tlem ta riau mai a, chutianga silai nena min beitu awm miah loh chang chu a tam ta hle mai. Chuti a nih chuan ram leh hnam hi hmelma nei hauh lovin kum engemawzat te, thla engemaw zat te, kum sawmbi engemaw zat te a awm dawn tihna a ni ngei ang a, he tehna aṭang hi chuan ram leh hnam hian hmelma te pawh hi a tlakchham theih fu dawn a lo ni. 

Ram leh hnam hmelma chu a nawlpuia kan ram mihring te chhiatna tur min thlentu emaw, kan chhiat ngei theihna tura thil titute hi an ni mai em? Hmelma chuan kan chhiatna tur min thlen thin avang emaw, kan chhiatna tura an beih thin avangin emaw kan tan hmelma an ni. Ram hmelma hlauhawm ber te zinga pakhat chu enthlatute, nalh taka inchei a, thiam taka ram hruaitute kawm a, nui sang chunga ram leh hnam thuruk, hmelmate tana hriat ve hauh loh tur chi, a ruka hmelmate hnena lo va hrilh zeltute hi an ni a. Chung mite chu an inchei nalh a, an hawihhawm a, an bula awm a nuam a, mahse an thiltih chuan ram leh hnam chhiatna a thlen thin si. 

Hmanlai ata tawh hnam hian an chhiat chhan an hre chhuak har  chawk a, an ropuina leh an chakna tarlan nana an ram hruaitute thil hman te, an nawmsip bawlna te kha hun a lo rei chuan an chhiat chhan a lo ni reng mai tih tunhnuah historian ten an tarlang a. Hmanlai, indo leh inrun hun lai kha chuan an hmelma lo lian zel tur hmu thiam lova an sipaite tuaihriam nachang an hriat lohna te kha an chhiat chhan a ni ve thei a. Tharum thawha inrun leh indo kha a awm fo avangin sipai kilkawi thiam loh kha lalram tluk nachhan a ni fo. A hring a hrana indo leh inrun awm tawh lohna khawvelah chuan sorkarin pawisa hman a thiam lohna te, inawpna fel lo te hi ram leh hnam tan a hlauhawm ta a ni tih chu Venezuela leh ram thang thei lo Chad te, Nigeria te, Ethiopia te leh ram dang dang aṭangin a hriat theih a. Heng hmunah hian ‘corruption’ leh inawpna fel lo a nasa ngei ngei a. Pawn lam aṭanga rawn runtute beihna avanga an ram chu rethei leh hrehawm a nihna ai chuan a chhunga anmahni ngeiin rorelna leh inawpna dik lo hmanga an tihchhiat a ni deuh zat zat zel. 

Mizo deuh hlirin kan zawh dawn tih hriat reng reng kalkawng te kan Mizo Engineer leh Contractor-ten an siamdan thenkhat han en hi chuan Mizo hi hnam ding chhuak lo tur hmel te pawh kan pu rum rumin a lang. Contractor thununtu tur chu Engineer te an ni a, Engineer te thununtu tur chu kan ram hruaitu, politician te an ni a. Heng mite hian an tihtur theuh an ti lova, anmahni erawh an hausa ta theuh mai ni hian a lang thei a. A tawpah chuan mipui min puh leh hlauh a. Mipui min puhna hi dik theihna lai a awm a, dik theih lohna lai a awm bawk. A dik theihna lai chu lungawi loh nachang kan hre lo te, kan nawr ngam lo te, kan ngawi mai mai zel te hi mipui thiam lohna a ni. A dik theih lohna lai erawhchu englai mahin kawng siamchhe tur hian a nawlpuiin mipuiin kawng siamnaa mawhphurtu tur te hi kan nawr ngai lova. Kawng chhia hi kan duh tih englai mahin kan tilang lova, mahni awmhmunah chuan kawng tha kan duh thu leh a tichhetute demna thu kan sawi vek a ni. Chu mipui duhdan hrereng chung leh thil tha zawk tur hrereng chung chuan verther takin siam ve si, a thawktu leh a enkawltu tana hlawkna uchuak awm tur, sawisel buaithlak thei ang berin kan bei ta mai thin zawk niin a lang. A sawiseltu tur leh a lungawi lo tur zinga a thusa deuh leh mipui hmin theitu tur han vawm lungawi zauh te hi kan thiam zawng tak ni tain a lang. A pawi lai ber erawhchu kan thiamna leh kan finna zawng zawng kan hman zawh hnua keimahni leh mipuiin kan tuar ta tlat hi a ni. A siamdan tur an ruahman ang thlapin siam ni se kum riat te, kum kua te lai pawh tha ve thei tur kha kum li lekah chu kawng chu a chhe ta tlat a. Kum nga chhung vel chu chulai khaw mipui zawng zawng bakah a siamtu ngei pawh chu kawng chhe takah chuan an insawh bawrh bawrh ang a, chumi avang chuan an motor a chhiat hma phah ang a, kawng chhiat avanga an kal chhung a rei avangin a kal apiangin darkar engemawzat an hloh phah ang a. Chu chauh a ni lo, thlai hralh ve thei reng te khan thlai an hralh theih loh phah ang a. Chu chauh pawh a la ni lo, chu kawnga an kal dawn apiang chuan an rilruin a huphurh ang a, hrehawm an ti ang. Chu kawng chhia chuan eng tak nge a hnuh hniam a, mi engzah fakauvin nge retheih phah sawi sen a ni tawh lo. Serthlum tam tak thar an awm chuan an serthlumin a tlawm phah ang a, an khaw chhungah hmundang aṭanga lakluh bungrua reng reng a to phah vek ang a. Chu kawng chhia chuan tawngka tel hauh lovin chu kawng zawh ngei ngei mamawhtute zawng zawng chu anchhe ngeiawm tak, thleng dik chawpchilh nghal zel si a lawh tihna a ni. Heti a nih avang hian ram changkangah chuan a nih dan lova hnathawktute hi hrem an ni thin a, tawrhtir ngei dan sorkarin a zawng thin. Chutianga titute chu ram leh hnam hmelma angin an ngai a, ram hruaitu lu ber ber te pawh an hun laia an thiltih dik lo avangin an nih tawh loh hnuah pawh an chungthu relsakin lung-Inah te hial an tantir thin. 

Hman aṭang tawhin kan State chhungah sorkarin sikul a din a. Chu sikul chu kan thatpuiin kan changkan phah em em a. Vawiina kan changkanna tam ber hi sikula kan inzirtir vang a ni kan ti thei ang. Sikulah kal lo ila chu hei tiat hi he Mizo fate hi kan ni hauh lovang. Mahse kan ram hruaitu ten kan sikul chu an han enkawl ta tak tak a, Engineer leh contractor tel hauh lovin ‘dikna policy’ hmang lovin ‘duhsak policy’ deuh ringawt maiin min han kalpui a. Tunah chuan pawl hniam lamah sorkar sikulin naupang lut tur a hmu fumfe ta lova, naupang nei ta mang lo chu zirtirtu an awm fumfe lova, zirtirtu an awm fumfe tak loh fovah chuan sikul chu hmun tam takah a lo rawih ta telh telh a, artui nge piang hmasa arpui tih angrengin naupang neih loh vangin nge zirtirtu an awm that loh a, zirtirtu an awm loh vangin naupang an awm lo tih te chu zawhna lianpui a lo ni ta a. Chutih lai mek chuan thingtlang hmun thenkhatah chuan naupang sawmriat te zirtirtu pahnihin an enkawl a, chutih lai tho chuan khawpuiah chuan naupang pasarih te zirtirtu pariatin an enkawl leh tho bawk a. Kan ‘Elementary Education’ chu mak tak a ni ta. Duhsakna hmangin kan inla a, duhsakna hmangin kan indah sawn a, duhsakna hmangin aikal kan inlaktir leh a. Thla tina cheng nuaikhat dawn dawn hlawh, duhsakna hmanga aikal thawhtir thei ta hlauh an awm nual a. Hlawh tam si, thawk mang lawi si lo kan lo awm theih tak chiamah chuan kan awmphung chu chiri tak a lo ni ta. 

Sorkar hna hmu laklawh tawh thenkhat, thawk tha leh peih si lo te nihlawh takzia hi hahipa sawi tur a awm. Chung thilin kan hnam nunphung leh kan ei leh bar te, kan rilru sukthlek thlenga a nghawng dan chu ngaihtuah tham fe a awm. Mi tlawmngai leh mi dik, mi rinawm te chu kan sorkar hnaah hian tam tak an la awm tehmeuh mai, mahse chung mite chu mi tam tak ngaihah chuan mi mawl leh hmangchang hre lo an ni mah mah hial law maw tih tur an ni. Heng zawng zawng hi kan tih vek a ni a, kan awmdan hi keimahni siam a ni. Tuna kan awmdanah hian a kaikuang kan zawng dawn a nih chuan ram pawn lama zawng lovin kan ram chhungah hian hmuh tur an awm ang. 
He khawvelah hian hmelma kumhlun Setana hi kan thlarau hmelma a ni a, tisa thila kan ram hmelma hi chu kan ngaihtuah that a ngai ta hlein a lang. Kan kalkawng leh kan Education tichhetute hi chu Mizoram state pawna awm an ni lova, Setana teh pui pawh hi a ni lovin a lang. Mihring hmelma ber chu mahni kan ni angin kan ram hmelma ber chu keimahni hi kan ni awm asin.