SORKAR HNA LEH A THAWKTUTE

Sorkar hna leh a thawktute chungchang hi ka ziak ta nual mai. Thiante dang zawng aiin ka ziak tamin ka hria a, sorkar hna thawk thin ka nih vang te pawh a ni maithei. Sorkar hnathawkte hian anmahni bei emaw, duhsak lo emaw, an hekna tur ngaihtuah emaw min ti ang tih hlauhna a awm rum rum thei a. Mahse kan sorkar hna hi kan thawh dik a, kan sorkar hna kalphung hi a fel phawt loh chuan kan ram hi chuti maiin a fel thei lo tlat a. A siam feltu tur chu sorkarna chelhtu Ministry hi an ni a, chutah pawh Chief Minister hian mawh an phur zual bik bawk. 

Sorkarna changtu hi an pawimawh tih chu South Korea (Lee Kuan Yew) aṭang te, Bihar State (Nitish Kumar) aṭang te, Tripura (Manik Sarkar) aṭang te leh Delhi (Kejriwal) aṭang tein chiang takin a lang tawh a. Kan Mizoramah chuan chutiang Chief Minister emaw, Prime Minister emaw chu kan nei ve thei mawlh si lova, tuna kan Chief Minister hmuh tawh chinah chuan Brig. Thenphunga lo kha chu han beisei tur pawh kan nei lova. Kan Chief Minister hrawn lar zual pahnihte hi chuan intih Kristian te, intih Mizo te hi an phak tawk a la ni rih a. Tih tak taka he Mizoram hmasawnna tura inpekna leh inhlanna tak tak hi an nei tlat lo hian a lang a, kan sorkar (Ministry) hmuh mek tawh pahnih aṭang hi chuan beisei tur vak a awmin a lang lo.  Motor velah hian an lungawi thin a ni tehchek ang chu Baleno tih vel, Verna tih vel, motor leina nuai riat leh nuai sawm tih vel hi tuipui lo chung chungin Mizoram sorkar chungchang sawi nan hman a ngai leh thin. 

Kan sorkar kalhmang han en hian mipuite hi Congress leh an hruaitu chungah hian kan bei a dawng a, duh reng vang ni lovin MNF lamah kan tlan a. MNF lakah kan bei a dawng leh a, Congress kan han bel leh a, kan beidawnna kha a lo la ngai reng a. Congress a beidawng kha MNF lamah kan tlan leh a, kan beisei a sang leh chuang lo a ang ngawt mai. Tu pa ramhuai thawm hria emaw ang maiin kan din leh ‘I ding,’ min ti a, kan thut leh ‘I thu,’ min ti a, a awm ngaihna hre lo awm ta mai mai ang mai khan kan awm ta mai mai ni berin a lang a. Hmelhriat loh ber ZPM hi an that viau kan rinna ai mahin Congress leh MNF lama kan beiseina a bo tak miau avanga ZPM ngaihven ta hi engzah nge awm ang tih hi ngaihtuah tham ve tak a ni. Hriat loh vanga ngaihventu an awm nual laiin hmelhriat tawh aṭanga chhut a naupang huaibak laklawhin ‘A fual awm em mai,’ a ti ang maia, ‘ZPM pawh engmah an ni chuang lovang,’ ti ta ngawt kan awm ringawt bawk. Heng hi kan politics hrin chhuah pakhat chu a ni ve. Kan Political Party te hi ram changkang angin an hawi zawng kan duh loh vang ni chiah lovin kan awmdan mek, nitina kan hmuh theih, chung zingah chuan a langsar ber sorkar hnathawkte hnathawh dan te hi kan ngaihdan siamtu lian tak a ni ngei ang. Hetianga kan inthen kual chhung hian kum 40 a lo ral ta. 

Ram leh hnam din chhuahna leh thatna tak tak chu sorkar kaihruaitute kutah a innghat thui em em a ni tih chu State dang leh ramdang kan en pawhin a lang chiang a. Ram hruaitute chu kan duh ang an lo nih tak si lovah chuan a sorkar hnathawk lam tal hi inenkawl tha ila, kan ramah hian sorkar hna thawh dan kalphung tha tak hi awm se chu a chunglamah buaina te, dawt thu te leh thutiam tihpuitlin loh hi awm mah se mipuite chu tun ai hian nasa takin kan hamtha thei dawn tihna a ni tho tho. Mi tam berin kan hriat phak leh hmuh phak chu kan sorkar hnathawkte leh an thawhdan hi a ni a. Kan sorkar hnathawkte thawhdan azirin kan thawvengin kan thaw a ipik thin a ni. 
Kan sorkar hnathawkte hian thawhdan tur bichai an nei vek a. Chumi zawm pha lo te leh chumi zawm duh lote chu an tlem poh leh kan State hian hma a sawn ang a, mipui kan thawveng ang. Department thenkhat Driver za chuang zinga sawmli vel chhawrtlak mang loh an han awm te hi chu buaithlak ve tak tur a ni. Hei hian kan sorkar hnathawkte inenkawl dan a hril thui viau. Sorkar hnathawk nawlpuiin mipui avanga awm an ni tih an inhriat lohva, sorkar chhawr, an chunga miten an hrem loh phawt chuan mipui chuan hrehawm ti mah ila an pawisak loh ngam chuan mipuite hi kan hrehawm ngei ang. Chuti ni lova, kan sorkar hnathawkte hian Pathian te an tih a, khaw eng te an zah a, mipuite an pawisak a, mipui rawngbawl an ni a, mipui rawngbawl hi an tihtur (duty) a ni tih an hriat phawt chuan a chung lamah kan ram hruaidan turah kan hotute chu a Party leh Party ang chuan lo inbakkaih deuh mah se mipui chu kan phak tawk te teah kan thawveng ang. Sorkarna changtu (Ministry) te hi chuan ram pumpui hawiher te, Mizoram budget-in a kawh lam te, Mizoram intodelh leh intodelh loh te zawng zawng te, kum sawmhnih hnua kan ram awmdan tur te, kum sawmnga hnu te hi an buaipui tur ni awm tak a ni a. Mahse chung buaipui tak tak tur chuan vawiina kan awmdan hi a pawimawh ve miau avangin kan vawiin dinhmun hi an ngaihtuah lo thei bik lo tihna ang deuh chauh a ni. 

Mizovin, ‘Pa riltam chuan thlawhhma an zauh a, nu riltam chuan chawbel an len,’ kan ti thin a. Kan sorkar hotute hi chu pa an nih avangin kum sawm hnu lama tha tur te, kum nga hnu lama tha tur te leh kum sawmhnih hnu pawha kan la thatpui reng tur te an ngaihtuah tur a ni a. Mahse chu ngawt chu thil harsa a ni ve bawk a, chubakah kum nga hnua tlin lehna tur hmanrua ngaihtuah a ngai ve e tih chauh a ni. Chuti chung chuan kan nitin sorkar hnaa inrelbawlna fel neih phawt hi kan tan a tul a. Sorkar hnathawkte thawhdan chingfel mang si lova thu lianpui pui sawi hi a sawt lohna riau a awm ve bawk. 

Sorkar hnathawkten an hriatreng atana tha chu kan Mizoram budget zaa sawmruk vel hi sorkar hnathawk hlawh leh anmahni enkawlnaah a engamah hmain a kal ral a, chu vang chuan sorkar hnathawk lakah hian mipuite hi kan thikthu a chhe lo thei lo tih hi. Sorkar hnathawk, mahni hna (duty) zah lo, sorkar hnathawk mipuite tana thawktu (govt. servant) an ni tih inhre lo, sorkar hnathawk eiru thiang reng reng lo an ni tih inhre lo te hi chu Mizoramin kan mamawh lo hle a ni tih inhria se a duhawm ngawt mai. 

Sorkar hnathawk thenkhat, Designation Plate (an nihna tarlanna rangva them) lawm riau mai te hi chuan an duty leh mipui rawngbawltu an nihna aiin anmahni Designation (an nihna) te hi an tuipui mai ang tih a hlauhawmin ka hria a. Sorkar hna awm loh ni, chawlhni te, inrinni te a tar vu vu mai te, khawhar in leh mitthi in kalna lama tar vu vu mai te, mahni mimal pawipang a kalna lam (huan kalna lamah te, fate sikul kai hruaina lamah te) a Designation Plate tar vu vu te hi a ropui lo khawp mai. Thenkhat phei hi chu an Designation Plate tar hi tulna reng reng a awm lo. Sorkar Office a kan inchhek arbawm (Office furnishings & decorations) dan te hi ngaihtuah a ngaiin ka hria. Hnathawhna tur dawhkan leh inlengte thutna tur piah lama Office cheimawi lutuk leh lal thutna ang deuhva cheibawl nasat te hi keini ang state pachhe tan chuan a zahthlak thei a ni tih te hi hriat awm takah ka ngai a. Chu chauh ni lovin tunhma kha chuan Office cheibawl dan thuah te hian sorkarin bithliah chin a nei a, ‘Officer chutiang khatiang chuan pindan chutiang khatiang aia lian chu a luah tur a ni lo,’ tih te, ‘Peon chu thutthleng vawnban neiah thut loh tur a ni,’ tih te a awm thlep thin a. Kan sorkar hian chutiang lam chu a tuipui ta lo riau hian a lang a. A tuipui loh apiangin mipui sum a riral zel a ni tih hriat a tha. Hnathawk turin thuamhnaw tha leh nalh kan buaipui lutuk chuan sorkarah chuan a fel lo thei. Private enterprise-ah chuan a office luahtuin a hnathawh nana midang hip thei leh ama tana hlawk thei anga a hriat dana a cheibawl chu kan sawi theih a awm lo. 
Kan sorkar hna hi a thawk apiangin chhawr­nah­awm takin thawk sela, anmahni pawh an nihna theuhvah zahawm sela, mipuite hian sorkar hnathawkte laka sorkar pawisa senso hi itsik hauh lo leh thik hauh lovin sorkar hna leh a thawktute hi en se tih hi kan ram tan thil tha a ni.