MIPUITE TAN MALSAWMNA

Khawvel hi a inher reng a, a inher rualin a danglam reng a, nundan (style) te, duhzawng (fashion) te, tihdan (culture) te leh ngaihsan zawng (values) te thlengin a danglam a. Hmeichheho kawr leh incheina phei chu a danglam loh hian a mak zawk hial. Chung thil danglam reng karah chuan hnam tinin an tana malsawmna mihring an nei thliah thluah a, a then chu khaw khat tana malsawmna an ni a, a then chu bial khat tana malsawmna an ni a, a then chu ram pum tana malsawmna an ni a. A then chu khawvel tan hial pawha malsawmna an tling thin. 

India ram tan Mahatma Gandhi te, Raja Ram Mohun Roy te leh midang tam tak chu malsawmna an ni a, chu chauh ni lovin khawvel tan hial pawh hniak hnu an hnutchhiah a. Keinin kan hriat lem loh leh kan sawi lan sen loh mi tam tak pawh langsar tham an awm teuh mai. Khawvela mi tangkai leh malsawmna tling tham anga ngaih te chu kan hre seng awzawng lova, kan sawi phak kher lovang.

Keini Mizoram tan hian tute hi nge mipui vantlang tan malsawmna tling a, tute hi nge fak tlak tih hi mi tam takin ngaihdan kan nei thupin a rinawm. Tunhma deuh khan YMA lamah kan inhman avang te, sorkar hna te kan lo thawh ve avangin mipui hmaah thu ka sawi zauh zauh a. Chung a min sawmna tam ber chu keima mimal min ngaihzawn avang leh ka thusawi that vang ai mahin ka nihna vawn ve der der avang chauhva sawm ka ni hlawm a. Chutiang bawkin kan ram hruaitu leh Official lian dang dang hi an nihna avangin thusawi tura sawm an ni a. A chang phei chuan an thusawi an ngaihthlak chak vang leh an sawtpui an rin avang ni lovin an nihnain a ken tel vang liau liauva sawm an ni. A sawitu lam fel lohna engmah a awm lova, tihdik loh engmah a awm hek lo. Mahse hetianga thu sawitu tam tak te thusawi hian mipui a hneh tehchiam lova, an rilruah pawh mipuiin an khung tehchiam loh chang a awm thei hle ang. A then phei chu khawvel hmun dang tam taka an tihdan pangngaiin an hnuaia awm te ziahsak, fuh zat mang lova chhiar chhuah te a ni. Chutah chuan a sawitu pawhin a thinlung takin a sawi lo thei viau bawk. Heng thusawitute hi chu hlawh neia thusawi ang deuh an ni. 

Hman zanah mi pakhat, la upa lo tak thusawi, a hmuna kal ve chuang lovin (whatsapp-ah) ka ngaithla a, a manhla ka ti khawp mai. Hetianga thu pawm nahawm leh a sawituin thinlung taka a sawi, hman tangkai nghal theih leh ngaihtuahna hruai theia thusawi chi hi Mizoramin tunlai hian thangthar (a then chu keini ang rual vel) zingah pahnih pathum kan neiin ka hria a. A vanneihthlak hlein ka hria. Tunhma kha chuan YMA kha thusawina hmun (platform) pawimawh tak a ni thin a, mahse kha (platform) kha tlem lai atang khan kan chilphul deuh titih em maw ni tunah chuan KTP leh TKP lam hi thusawina hmun atan a remchang zawk ta deuhvin a lang a. School, College leh University lam te pawh YMA lam ai chuan an remchang zawkin a lang a. Khawvel hmundangah pawh hetiang hmun hi thusawi nan a tha fo thin - mihring thiamna inchen tlang deuh, kum inrual deuh te an awmkhawm thin avangin. A enga pawh ni se thusawitu pawmawm deuh deuh mai Mizoramin kan han nei hi chu malsawmna ni ngeiin ka hria. 

Amah Kaphleian, “Khawvel hian siamthat a ngai reng a,” a tih angrengin thangthar lo chhuak thar zelin an pawm leh an ngaihthlak chak mihring, thusawi thiam si, thutaka innghat thu sawi bawk si mihring hi Mizoram hian a mamawh reng a. Nakinah chuan tuna la lang lo thangthar dang an lo chhuak ang a, chung mite chuan ngaihthlak chak dang an nei zel ang tih hi kan beiseina innghahna tur pakhat pawh a ni. Tu thusawi mah hi kan ngaithla chak lovang tih hi thil hlauhawm tak a ni a, chutih rual chuan chutianga ngaihthlak chakawm mihring chu kan nei lo palh ang tih pawh hlauhawm tak a ni. Chutih laiin kan thusawi thiam te hi kan zaithiam koh te aiin lawmman thuah chuan kan vulh nep deuh zawkin a lang. Hla phuah sa, a satuin a thiam bel sa, engmah tihdanglam ngai lo, rimawi siamsa hmanga rem, minit li chhung vel satu leh ngawrh taka inbuatsaih a, darkar chanve vel thu awmze nei leh a ngaithlatute tana hlawkna awm tur sawitu hi heti zawnga ngaihtuah chuan kan buk that leh a ngaiin a lang thei. Mahse ‘art’ hi tehfung pakhat hmanga teh chi a ni em ka hre law. 

Ngun taka i en chuan kum engemawzat chhunga lehkhabu chhuak lar bik awm mang loh tum (kum hnih kum thum te) a awm thin a. Chutiang bawkin zaithiam, nu leh pa leh thangtharten ngaihthlak chak bik em em an neih loh hun lai engemawchen a awm thin bawk. Chung karah chuan mipui rawn deng dawt zaithiam an lo chhuak a, lehkhabu thar lar chhuak ta hluai a awm thin bawk. Chu chauh ni lovin zaithiam tlo, hman ata tawh la zaithiam ta ngar ngar te an awm thin a. Chung mite chuan a tharin mipui kokhawm dur dur lo mah se an zai apianga ngaihnatna rilru muthlu tawh kaitho thei zaithiam chuai thei lo an awm reng bawk. Chutiangin lehkhabu ngaihnawm kumhlun, hmana miten ngaihnawm an tih, vawiin thlenga a hai chhuak fuh ten an ngaihnat thar zel a awm thei bawk. Heng lehkhabu leh zaithiam ngaihnat hlawh te hi Mizoram tan malsawmna ropui tak an niin ka hria. Kristian Vanram Kawngzawh te, J.F.Laldailova Robin Hood leh Indopui Pahnihna, Romeo & Juliet leh Hamlet te, Pu James Dokhuma Thla Hleinga zan te, Sudden Muanga Comics lar vanglai te, Vanneihtluanga Keimah leh Keimah te, K.Chhawnthuama Thihna leh Keimah te, Darrokima Thih Sak Ka Ngam leh a dang tam tak kha malsawmna nasa tak a ni. Zai lamah lah Siampuii Sailo, nipui lai thlifim ang maia zai ngaihnobei te, Vanlalsailova te, Ruotmawii te leh zaithiam thenkhat ten an hunlaia hringnun tawlailir khalh an tihnawmzia kha sawiin a siak lo. 

Hmanah ram buai hma emaw, rambuai hnu lawk emaw ni khan (a hun chiah ka hre ta pek lo), he Mizoramah hian ‘Mang buh’ a awm a. Mi pakhat (a hming hre tawh hek lovi) mumangah mi pakhat hian, ‘He buh hi i ching dawn nia,’ tiin mau ding tha lai hle hle chhunga buh awm hi a kawhhmuh a, a thanharh hnu chuan mau chhungah chuan mak tak maiin buh chi tur (buhhum) chu a sat chhuak ta mai a. Chu buh chi chu loneituten an ching pung a, a kung a tawi a, thli tleh ilovah a tlu duh lova, a vui a hlawk bik a. Mi tam tak tan chuan kha mang buh kha malsawmna a ni. Kan buh leh bal thar kawngah tihdan tha leh thil hlawk ching chhuaktute hi Mizoram tan malsawmna an ni a. Pu Zoramthanga thingfanghma an tih mai pawh hi ka hmuh apiangin a lawmawm ka ti a, Mizoram tan malsawmna niin ka hria. 

Pu HK Bawichhuaka ten Pachhunga University College ram valh nachang an lo hria te, Pu C.Pahliran Aizawl leh Mizoram khawpui dang thenkhata kawng a lo ruahman te pawh Mizote tan malsawmna a ni. Agriculture lamah te, Horticulture lamah te, Industry lamah te ram pawn kan thleng pha lo a nih pawhin Mizo mi tam tak tana malsawmna tling khawp hi chawr chhuak zel ila a duhawm ngawt mai. Sorkar hnathawk rinawm tlut mai, mahni thlen chin china mipui leh sorkar tana mi rinawm, hotu dik lovin an kaih kawi mai mai theih loh han hmuh chang te hian a lawmawm ka ti ve khanglang thin. 

Heng mite hian chawimawina sang te leh Certi­ficate ropui tak tak dawng lo mah se an lo piang ve hi midang tan malsawmna an ni a, anmahni avangin mi tam takin hlimna te, hlawkna te, nawm leh thil ngaihtuah dan te an thiam phah a. Tlang hrang hranga mahni inphata ram leh khawtlang tana malsawmna thlentu hrang hrang te hi an chanchin insawi siakna te hi buatsaih ni ta se. Kan thenawm lawka mi hlu deuh deuh awm, englai maha khawtlangin kan ngaihven loh te hi vawikhat na reng reng chu an thiltih leh chhuanawmna hi tarlanin han awm tehreng se aw!