Guest writer
PL Liandinga
AIDS
Ka vai ṭhian pakhat hian kum sawm dawn lai kalta velah khan, ‘Keini pawl chuan AIDS hi kan buaipui lo tawp mai a ni,’ a ti a. Eng dang vang ni lovin vairamah khuan AIDS buaipuitu pawl an tam lutuk a, NGO hrang hrangin pawisa hmuh nan ber an hmang niin a hria a, chung vel avang chuan AIDS buaipuitu anga awm lova, thil ṭul dang buaipui an tum a ni.
AIDS hlauhawmzia leh buaipuiawmzia hi khawvelin a hria a, a mangang a. Natna dam thei lo, inkai chhawn theih, inkai chhawnah mah chuan a inkai chhawn dan hi kan Mizo nunphungin a tlin loh zawng tak ni tlat hian a lang a. Kan tlin lo em em a ni tih chu kan result aṭangin a lo lang a, AIDS vei tamna ber State-ah (a mihring zat a zira chawh chhuahin) kan chhuak ta a nih hi.
Cancer hi a buaipuiawm em em a, a vei lah kan tam a, a thihpui lah kan tam a, englai mai pawh hian, ‘Keini pawh hian kan lo vei reng mai thei a,’ tih mai tur khawpin Cancer hi kan tan a hnawksakin ka hria a. Vei awm lo taka ngaih te, vei lo tura kan duh te, vei lo atana tha em em mai te hian an vei nawlh nawlh a. Thenkhat phei chu mi invawng fimkhur leh mi felfai tak tak te pawh an ni. Mahse Cancer hian kan hnam a run a, ‘Chumi pawh chuan a vei an tih kha,’ tih thu te hi loh theih loh thilah kan inhrilh chhawng sek mai a. A ngaihthlak a hrehawm a, a beidawnthlak tlangpui bawk. Cancer pawh hi kan tam zawng nena chawh chhuahin a vei tam ber pawl kan ni leh chat bawk a. Hemi avang hian kei phei chuan kan zuk leh hmuam ngawt ni lo, thildang, kan ei leh in thilah hian Cancer min veitirtu hi a awm ka la ring cheu mai.
Cancer hi a buaithlakna chu dam hlei thei lo anga ngaih a nihna hi a ni. Mahse Cancer vei, dam leh ta hi an lo tam khawp mai a. Cancer vei tam tak chu thi tur ang emaw, dam thei lo tur ang emawa ngaih tur pawh an lo ni tawh lo hialin a lang a, a lawmawm khawp mai. A awmna hmun a zirin a dam leh hi hmun tinah sawi tur an lo awm ta mai a, ngaihthlak nuam tak a ni. Mi tam tak hian nui var var chungin, ‘Kei pawh ka cancer a, hei ka inenkawl a, kan la tha rih chu a nih hi,’ tiin kum thum kaltaa an hmuh chhuah thu te, kum sawm kalta aṭanga an inenkawl thu te hriat tur a lo awm ta nawk mai. Cancer chu inkaichhawn theih loh, kan taksa theuh aṭanga amah a lo piang chhuak, tu hnen
aṭang maha kan kai ni lo natna a ni a. Hemi avang hian a inven ngaihna tak pawh a awm lova, a huatthlala zual bawk.
AIDS erawhchu mahni thua vei ngawt theih loh natna, khawi aṭang emawa kai chhawn ngei ngei ngai a ni a. Vanduai thila mi hliam bawihsawmna aṭanga kai emaw a nih ngawt loh chuan a inkai chhawn dan hi hmeichhiat mipat hmanna leh inchiuna hriau intawm aṭang deuh chauha kai theih a nih avang hian a vei nih hi a zahthlak zual a. He natna hlauhawm tak lak aṭanga fihlim tur chuan chinchang hriat te leh fimkhur te a tawk mai a. He natna lak
aṭanga fihlim hi thil harsa lo tak a nihna chen a awm. Chuti chunga kan zingah a darh zel a nih chuan a awmzia hretute leh he hnam hmasawn leh hmasawn loh kawnga mawhphur theitua inngai zawng zawngin kan tihtur kan ti lo tihna a ni thei ang.
Kan kawng dungah leh khawlai leh hmun dang tam takah Condom hmang turin kan infuih a, thu ziak kan tar chek chuk a. A zahthlak zawnga ngaihtuah chuan zahthlak tak a ni. Mahse heng kan thu tar hian nghawng a nei em tih ngaihtuah a ngai. Tunhma leh tunhnu thleng pawhin khaw tam tak leh veng tam tak luh dawnah, ‘...........khua/vengah zu leh ruihtheih thil lakluh khap tlat a ni....’ tih kan tar chek chuk a. Mahse, ‘Welcome’ tih intar ang vel a nih theihna a awm. Kan thu tar chuan min vawng lem lova, kan chhiar liam mai a ni. Kan duhzawng leh kan chak zawng thilah chuan khapna thu te, ngenna thu tar te hian ngaih pawimawh a hlawh khat khawp mai. Hnatlan tur thu puan dum dum hre thei hauh lo chhungkua hian thenawmte gas bur ruak khawlaia vawikhat a inkhak rik keuh chuan rang takin an gas bur an tlan chhuahpui thei fo. Kan ngaihdan leh kan thiam dan ang tawk chuan AIDS hi kan dovin kan bei a, a beitute pawh an fakawmin an thahnemngaihna a zahawm. A pawi lai ber erawhchu kan do ber, AIDS chuan min run chhunzawm zel a, tun thleng hi chuan kan hneh lo viau a ni tehchek ang chu AIDS vei thar hmuh chhuah tur nitin leh chawlhkar tinin an awm zel a. Hmuh chhuah thar tur an awm zel satliah mai a ni lo, a pung hret hretin a lang tlat mai a. Thawktu thahnemngai thenkhat phei chu mangangin an kun tlawk tlawk mai. AIDS vei thar hmuh chhuah zat namber hre ve lo te, ngaihtuah ve lo te leh hmuh chhuah lohva inphum ru awm zat suangtuah ve lote hi kan mang a ang ve lo mai chauh niin a lang.
Patling i nih a, nutling i nih bawk a, fanu emaw, fapa emaw, kum sawm aia upa i neih phawt chuan khawi hmunah pawh awm la, AIDS hlauhawmzia hi i hrilh a ngai. Kan that lai leh kan thisen lum laia kan chunga thil thleng thei hi tumah insawi lawksak thei kan awm lo. Nula-tlangval zingah hawiharh ve awm fe fe, thil hre ve tura ngaih, AIDS kai awlsamzia leh kai tawh laklawh chuan thin thlak hleih theih a nih lohzia hre lo an tam. I fanu emaw, i fapa emaw kha fel ve viauva ngaiin, ‘Keini fate chu hrilh an ngai lo,’ ti hauh suh. Hrilh an lo ngaih palh vaih chuan kumkhuain i inchhir reh tawh lo maithei a ni.
Thingtlang nu leh pa tam tak hian in fate, Aizawla awm, an thawh chiah hriat lohva khawsa ve mai thei hi ngaihthatpui lo hram teh u. Aizawl khawlaia inchei parh ber ber, zan lam boruak ngam ber ber te zingah hian thingtlang nula leh tlangval, nu leh pain chhuang taka Aizawla ei hmu ve theia in ngaih te an tam ber a. Nula tlahlang chulnel peih leh hengho laka inphal ber ber pathlawiho hi thingtlang aṭanga Aizawla lo zin, kawppui nei an ni fo bawk. Thingtlang nu leh pa, khaw eng hmuh ve duh a Aizawla fate dah, an chinchang hre zui lova ngaihngam taka sadaiek ham pherh lova an awm ve thei lawmawm titute hi in fimkhur a ngai bik tih ka sawi duh a ni. In fanu te, in fapa te hi puitling viaua in ngaih aiin kawng thenkhatah chuan naupang na na na chu an puitling hauh lo. Fimkhur turin ka chah duh che u a ni. AIDS nen in khuaah a lo haw mai chuan in chhuan em em kha in lungngaihna leh zahna titamtu a ni dawn tih hria ang che u.
Kan kohhran pawh hian AIDS hi tih takzeta a do a ngai. Kohhran aia platform nei tha tunlaiah a awm tawh lova, AIDS aia hlauhawm hi kohhranin do tur a nei tlem khawp. Nakin lawkah kan kohhran member-te hi an thih pup pup emaw, dam thlahlel lo zeta an awm mai emaw chuan kohhran tan hian a hekthlak khawp ang. KṬP te leh ṬKP te, PYD te leh SAY te lek phei hi chuan kum khatah AIDS dona programme hi vawihnih vawithum neih ngei ngei a ngai tain a lang.
Kan inneih Bachelor Party leh After Party te pawh hi kohhran lam aṭanga ti lo tura inzirtir a ngai ta hial. Mi inneih lawmdan thuah thuneihna kan nei hauh lo, mahse AIDS darhna hmun pakhat a nih tak tlat si chuan ti lo tura infuih a pawimawh. AIDS lak ata hi kan Party politics te, kan kohhran member punna te leh thildang hian min chhanhim dawn lova, kan thuhriltute hian Pathian thu hi thahnemngai takin sawi thin mah sela, kan Central sorkar pawh hian pawisa kan mamawh aia tam hret pawh hi min pe sela AIDS lak ata kan him si loh chuan kan tawrhna chuan kan hnam a la nghawng ngei ang a. Chutih hunah chuan kan khawvel nun leh thlarau nun chu ngaihtuahawm tak a ni ang.
Kan AIDS darh dan leh a kalphung en hi chuan sikul zawng zawngah tihluihnaa AIDS dona thu sawi hun te hi sorkar hian siam awm tak a ni. Health Deptt. hian NGO nena thawkhovin AIDS dona video clip te leh electronic media a thehdarh tur te hi buatsaih awk awk sela a duhawm. AIDS do nana kan pawisa sen hi dik taka kan hmang a nih chuan pawisa khawhralna (waste) ni lovin sum tuakna (investment) a ni tih hria ila. Naupang kum sawm emaw, sawmpahnih chin chunglam emaw zawng zawng hnenah hian AIDS hlauhawm em emzia leh a kai dan leh chumi lak aṭanga inven a tulzia chu hrilh a va tul em!