Guest writer
PL Liandinga
CHABI VUAH
Hmasawn duhin kan dak hiang hiang a, sorkar thar a lo pian apiangin beiseina engemaw tak nen kan thlir a. Inthlan dawn apiangin thil a danglam kan beisei a. Kan sorkar thar tur chuan inthlan dawn apiangin thil engemaw min tiam ziah a. Chung intiamna te leh kan beiseina te ring chuan kan han khawsa a. Khawvel dangin hma a sawn a, chumi rual chuan hma chu kan sawn ve tehmeuh nain kan hmasawnna chuan duhthu a sam thei lova. A tawp (kum sawm hnu)-ah chuan kan beidawng thinur chuan a thlak theitu tur ni a ngaih pawl chu kan thlang tling leh nge nge thin. Kan inthlannaah beiseina leh rinna (kan political party-ah) kan neih vang ni chiah lovin a awmsa a kan beidawn vang leh kan nin tawh vang a ni tlangpui.
Kan hmasawnna tur pawisa hi tam tham fe, te han ti ila, hmun thuma thena hmun hnih vel hi kan kalphung dik lo hian a ei ral ni deuh mai hian a lang a. Chung chu hmu reng chungin a kal lohna tura kal hi ven tak tak tum lovin a sawia sawi fel kan tum a, thu hi uar deuh deuh hian kan sawi vak vak mai ni berin a lang a. Tun Ministry mai ni lo, tunhma aṭang tawhin kan hotute chu insawi thiamna hlirin an khat a ni ber mai. A chang leh kan insawi thiamna tawngkam chu a ngeiawm deuhva, a chang leh a nuihzatthlak deuhva, a chang leh tawngkam kan thiamzia a langsar vel mai mai a. Sapin, “Chhuanlam hi chu a that berah pawh chhuanlam bak a ni tak tak lo,” an tih angrengin kan insawi thiamna tawngkam kha kan umzui luai luai a ni ber mai. A thu (subject) tak buaipui lovin a tawngkam zawka kha a ni kan buaipui chawk ni. Chutih chhung zawng chuan kan kalphung dik lo chu a awm reng a, a dik lohna laimu kheh chhuak ta lo chuan a sawifiahna leh a insawithiamna tawngkam kha kan buaipui thin.
Sorkar Department thenkhat hi chu a pian a fuh lo kan ti dawn nge kan enkawl dan a dik lo kan ti dawn, thil fel vak lo tihdan nghet deuh mai hi an lo nei khawng tlat tawh mai a. Sorkar thar a lo pian pawhin tihdan thar leh tihdan tha zawk kalpui tumin mi thar chuan an han bei lauh lauh a, mahse tihdan lo awm sa inphum thuk tawh lutuk lakah khan a sorkar a zawk kha a dawl leh mai thin a. A reiah chuan an tihdan pangngai bawkin an kal leh mai thin. Pawisa hman dan a ni emaw, in-transfer dan a ni emaw, hna lak dan a ni emaw, hnathawh tur inpek dan (contract) a ni emaw tihdan tha lo khan tihdan tha kha a bawhbet a. A kaikuang kan zawn dawn chuan a Department kalphung awmsa kha a kaikuang chu a ni fo thin a. Chumi dawt lehah chuan sorkar (Ministry) khan thil tha kalpui a tum tak tak loh vang a ni bawk. Tihdan tha awm sa reng pawh bawhchhe ngam Minister an lo chhuak a, chumi khap nachang hre lo leh khap thei lo leh khap thiam lo leh khap ngam lo Chief Minister kan neih vang te pawh a tih theih ang. Heng zawng zawng hetia a awm reng nachhan ber chu a eng laiah mah hian chabi kan vuah duh tlat loh vang a ni.
Kan hmasawnna kal fuh loh nachhan bul lian tak chu kan hmasawnna pawisa a luang riral hnem lutuk hi a ni a. Hetih lai vek hian sorkar hnathawk, an hlawh leh an neih inmil lo kan ngah lutuk hi mitinin kan hmu reng a. Hemi pahnih hi thil inlaichin tlat a ni tih hre turin fin a ngai lem lo. Mahse kan hre tak tak ngam lova, kan hriatthiam loh chu sawi loh, kan hriat chhun pawh kan han haider a. Bhavan leh Hnam Runah hausakna leh pawisa a awm tih hi kan thenawm theuh aṭangin a lang a. Chu leh kan sorkar hnathawh dan hi hmuh phak lohvah a inzawm tlat tih hre turin fin a ngaih loh tehlul nen a hranpain hmasawnna thu kan sawi a, kan pawisa hmandan erawh chu a ngai rengin, kan duhkhawp loh ang chi khan a kal ngat ngat a. Tihdan leh kalphung kan tihdanglam loh chuan thil thar sawiin thu thar lawmawm hmel tak tak hi puang puang mah ila a bul lamah a dik lo ngar ngar a, chu chu ‘eirukna’ te kan ti a, ‘tihdan dik lo’ te kan ti a. Hlawkna teh vak hmu ve lo tura kan rin te an hlawk ngar ngar a ni tehchek ang chu sorkar hnathawk sang vak lo leh hlawh tam vak lo hi veng khat pa neinung an ni nawlh nawlh a. Chumi kan tihreh hma loh chuan kan pawisa hi a luan lohna turah a luang ngar ngar ti ila kan sawi sual lovang.
Khuahkhirhna chi tinrenga khuahkhirhna hnuaia awm anga lang, khuahkhirh hauh si loh sorkar hnathawk tam ber te hi kan veng hneh lo chu a ni ber a. A chung lamah thu lianpui pui kan sawi laiin a hnuai lamah kan thusawi phet turin kan hnuaia miten an lo bei ngar ngar a, a tawpah chuan dawt sawi kan ni leh maiin a lang. Heng hi hmundangah chuan a vawnbeh nan Income Tax te, Income Declaration te hmangin an en mai a. Keini chuan chuti lam chu ngaihven ta lo chuan kohhran te, tlawmngaihna te leh thil dik lo khuh mawina tawngkam te hi kan tuipui ta zawk hlauh ni te pawh hian a hriat theih.
Mi tihdan (state dang leh Central lama tihdan) anga kan tih dawn chuan sorkar hnathawkin in a sak hluai dawn hian khawi aṭangin nge pawisa a neih tih kan endik thiang ang a, miin pawisa a nei teuh ringawt anga a lan hian a pawisa neihna hnar chu kan thuthmun aṭangin hriat theihdan kan nei ang a. Kan hriat theih loh chuan kan hriat theih loh chhan chu a neituin a sawifiah a ngai ang. Tuna kan kaldan ang hi chu a saisa nuai mai a. Dik tak chuan heng aṭanga ram hruaituten hlawkna vawihnih khat te, duhsakna chaw mangkhawng te, chhungte pahnih khat hna hniam lama thunsak an hlawh te hi kan hmasawn lohna nena tehkhin hi chuan a inman lo lutuk a ni.
Sorkar hnathawk pawisa neih dan endik ngam tur chuan ram hruaituten an pawisa neihdan enfiah an cho ve ngam a tulna lai tak hi kan mutan a ni thei mai ang em?