LOK AYUKTA

Eirukna leh hlem­hletnain ram mipui leh kalphung a ei chhiatzia hi sorkar laipui lama mi thiamte chuan an hre chiang a. Kan sorkar (democracy) kalphung pangngaia sorkar in­relbawlnain a ban phak loh leh a chinfel buai­thlak lai awlsam zawka chingfel thei tur leh hrem ngai te hrem zung zung turin thuneihna sang tak nei Lok Ayukta din turin sorkar laipui chuan State sorkar a kar hlawm a. He Lok Ayukta hi eirukna leh hlemhletna laka ram hruaitu leh sorkar hnathawk leh mipui mimir venna dan awm sa aia hman awlsam leh chhenfakawm zawk tura ngaih a ni. Kan Mizoram bikah chuan politics thila kan Pathian hming leh kan Kristianna kan changchawi peihzia ngaihtuah chuan, “Ekhai, a va tha dawn tak ve. Khawnge, hemi hmang hian eirukna leh hlemhletna hi i han phingchil hrep mai teh ang aw,” ti a phur viau awm tak kan ni. He Lok Auykta hi eng hna dang mah thawk tura din a ni lova, eirukna leh hlemhletna kawnga mi dik lo te hrem thuai thei tur leh rorelsak thuai thei tur a ni mai. Eiruk tha ti lo, hlemhletna duh lo sorkar (Mizoram sorkar te ang) chuan phur em em a din a, sorkar laipui lam aṭanga an rawn duan ang hi lawm taka pawm a, eiru leh hlemhle te hremtir zung zung thei tura Lok Ayukta hi awmtir vat tur niin a lang. Chu chauh ni lovin sorkar laipui aṭanga rawtna lo kal aia fet leh hremna na zawk te pawh duan chhuah belh hial a, eirukna leh hlemhletna reng rengin he Mizoramah hian hmun a neih lohna tur ngaihtuah belh hial pawh ni ila kan la inhmeh zawk zel ang.

Kan huan pal a pawp a, chutah chuan kel te, vawk te, bawng te a lut a, kan thlai an pet chhe zova, a peh hmaih tlem tlem a neituin kan chang ve chauh ang mai hian eirukna leh hlemhletna hian kan hmasawnna pawisa hi a pet kawlh zo a. Prime Minister thi ta Rajiv Gandhi phei kha chuan, “Kan hmasawnna pawisa cheng za zela cheng sawmpanga vel hian hmasawnna hna chu kan thawk chauh a ni,” a ti hial a nih kha. A za zela zawng (percentage) anga han chhut pawhin chu chu kan dinhmun a ni a. Chuti lo zawnga kan mit a kan hmuh leh kan benga kan hriat ang chhun chhun han belhkhawm pawh hian chu chu a lang fo thin. A tawpa kan chhuanlam sawngnawi tak zingah chuan ‘Unit thawh a nia,’ tih te, ‘A sanction kha a awm tawh sia,’ tih te, ‘Minister pek a nia,’ tih te leh ‘Department-in an pawm miau sia,’ tih te a awm teuh thin. 

Kan awmdan a mak angreng tak mai chu kan khawtlang theuhvah hian pawisa nei tura kan rin te hi a thawkrim ber ber an ni chuang lova, a hlawh tam tam an ni chuang lova, a inren thiam thiam an ni chuang lova, hei hian pawisa hi a kal dik lo nasa hle tih a tilang chiang hle. Sorkar hna hniam te thawk si, vantlang ngaih aia pawisa nei em em si hi veng tinah an awm ti ila kan sawi sual kher lovang. Sorkar hnathawk rau rauah ‘pawisa nei group’ an awm a. Sorkar hnathawk, Department hran hrana an thutna hmun leh an hna chanpual a zira pawisa nei ta chiam an awm nual a. Department thenkhatah chuan thingtlang leh hmun dang, Aizawl aṭanga hla deuhva indah duh loh te chu ‘inhremna’ a ni letling he hu a. Sorkar hnathawk tam berin hotute kiang hnaia awm an duh laia hotute hmuh phak loh hmun hla deuh zawka indah te chu ‘induhsakna’ a ni hlauh. Mahse mi rinawm leh Pathian tih mi te chu khawi hmunah pawh awm se a nihdan tur bakin an hausa chuang lova, an hlawh phu lo lutukin an neinung ngai lo bawk.

Heng kan han sawi tak zawng zawng phenah hian hmasawnna tur pawisa tihchingpenna leh tihchingpen lohna a awm vek a.Ram changkang lo leh ram hrehawm tawrh nachhan bul ber chu he eirukna leh hlemhletna hi a ni fo. 
Eng pawh ni se eirukna leh hlemhletna hi kan vaia kan tawrh avang leh thil dik lo a nih avang hian sorkar laipui leh mithiamte chuan hlemhletna tihbo dan emaw, tihziaawm dan emaw hi an zawng ngat ngat a. ‘Audit’ chi hrang hrang a awm a, CAG Report a awm a, RTI te a awm a, chung zawng zawng piah lamah chuan Financial Rules te a awm a. Mahse chung chuan min tihdam zawh loh avangin hmanraw lian tham leh pawimawh Lok Ayukta hi a lo chhuak ta a ni. Mahse he Lok Ayukta hi State tam takin an tuipui lo hle tih a hriat a. A tuipui lotute zingah chuan keini Mizoram pawh hi vanduaithlak taka kan tel ve anga lang ta tlat hian lung a tichhe zual. Eirukna leh hlemhletna laka che hlei hluak te, chutianga inhnamhnawih mite rang taka hrem theitu tur leh thuneihna sang tak nei, keimahni phuahchawp pawh ni lova sorkar laipuiin kimchang leh changtlung taka a duan, amaha ding fal nalh tura duan lo kenkawh mai chu a hahdamthlak a, mipui tan a hlawk dawn tehlul nen kan ngaihsak ta tlat lovin a lang a. Kan huan pal pawp pin dan tha min hrilhtute thusawi ngaithla tha duh der si lova tawngkama dikna te, rinawmna te, Pathian te sawi hi kan ang lo thei ta lova. Dik tak chuan din hreh si, din hreh anga lang ngam mang si lovin kan awm rei hlein a lang. 

Tuna kan sorkar hian Lok Ayukta chu a’n din ta a. Kan lo beisei san tawh tehlul nen amaha a nihdan tur anga dintir lovin Vigilance Department hnuaiah an han dah leh ta mauh mai a. Kan huanpal tawn nghehna hrui atan chuan hrui fei lo tak kan hmang lui ta tlat a, kan beiseina lo neih ve sa te chu a buai zo ta hle mai. Lok Ayukta chu a hrang hlaka hnathawk tur, Chief Minister te leh Minister te pawh tim aih lova chhui thei tura duan a ni a. Mahse Chief Secretary hnuaia a awm tak tlatah leh Chief Secretary chu Chief Minister thu hnuaia awm liau liau a nih avangin a ziarang tur chu a hriat theih hlein a lang. Kan village council ding lai Secretary atana Village Council President makpa, Secretary atana ruat a, a member dang pakhatah President unaupa awm sa ang deuh hi kan Lok Ayukta ve chu a ni ta.

State sorkarah chuan hman aṭangin Anti-Corruption Bureau a awm sa reng a. Mahse Anti-Corruption Bureau chu sorkar police rawih lai te enkawl a nih avangin eirukna te han chhui chhuakin han ching chhuak sateh thin mahse a zuihral leh thin tih chu tlang hriat a ni. Tuna kan Lok Ayukta lo piang mek pawh hi Vigilance Department hnuaia a awm chuan a nihdan tur ang a ni lo dawn tih rin theih tak a ni ta.

Hmanah khan Mizoramin Minister a neih theih tur zat chu 12-ah chawh chhuah fel thlap a ni a. A Minister kha chu chhiarkawpa chawh chhuah sa angin sawmpahnih kan han nei ve mai a. Mahse Minister ni miah lo, Parliamentary Secretary kan han ruat belh teuh mai a. Chung Parliamentary Secretary te chu Minister of State tlukpui, thuneihna sang tak nei an ni ta tlat a. State sorkar chuan Minister 12 bak Parliamentary Secretary dang te chu sorkar sumin a chawm zui ta ngat ngat a, kan hek dan chu a ngai reng a ni a. Chutiang deuh si, chutiang ni chiah mang si lo chuan kan Lok Ayukta din ve hi Lok Ayukta tih hming pu ve si, Vigilance Department hnuaia hnathawk tur si a ni ta tlat a. 
A fin hi chu kan fing ngawt mai. Mahse hetiang finna hi ngaihsan a buaithlak ru riau.