Guest writer
PL Liandinga
IN HMUN LO RAM
Tunhnaiah Bilkhawthlir leh Kolasib velah zangnadawmna pawisa it vanga in hmun lo ram hmun chawpchilh taka dil an awm ni awm tak a ni a. A pawi ngawt mai.
MNF sorkar hmasain Tuirial Hydel Project hunlaia zangnadawmna an han chinglet tak tak kha chu a hrethiam pha chin tan chuan kumkhuaa hriatreng tawh tur thil lungchhiatthlak tak a niin ka hria. A tirah mi 50 aia tam lo (a thenin 46 an ti, a thenin 43 an ti, a thenin 48 an ti) hnena zangnadawmna pek tura Congress sorkarin a hnutchhiah kha MNF sorkarna han chelh thar khan compensation dil theihna an han hawng thar leh ngawt mai a.
Mi sangkhat chuangin an dil thar leh ta a nih kha. Chung zingah chuan Chief Minister vua leh vang, Champhai lam mi te kha an tel ta nuai a. An dil satliah mai ni lovin an duh anga an hmuh theih loh avangin hlawhfa te ruaiin khawlhkham te an siam zui a, kum nga vel lai tuikhuah hna a khaihlak ta a. Zangnadawmna pawisa chu a let tam taka a lo pun takah leh hna thawk hlei thei lova kum nga vel lai an awm tak avang chuan tuikhuahna senso chu nasa takin a lo pung ta a, chumi man zawng zawng chu englai pawhin Mizoram mipuiin tunah hian kan chawi ta ngat ngat mai a. Thil awmze hriat phak loh avanga lungawiloh nachang hre lo zawng hi khalh khawm ila englai pawhin Mizoram hmar lamah hian inthlan apianga tlinpui tham hi bial tinah an awm. Lungawi anga kan awm nachhan tam tak hi chu thil awmze hriat phak loh vang a ni fova, kan rilru thianghlim leh ngaihdamna kan ngah avang te ni lovin a eng lai tak nge kan ngaihthiam a, a eng lai tak hi nge kan tawrh tih hriatthiam loh vang a ni fo. Kha zangnadawmna leh a behbawm man zawng zawng kha nitinin Mizoram mipuiin kan tuar tih hre pha lova awm hi finna leh remhriatna ni lovin mawlna chi khat mai a ni.
Bawngkawnah kawng kual laiah in pakhat a awm a, chu chu sorkarin a lei fel vek tawh a (an sorkar hmasak khan), mahse an lei chhan ber kawngpui zauh kha an ti ta chuang tlat lova. A in ding lai luah man te pawh a neitu ni lo, a leitu sorkarin a tel thlap tur a ni a. (Lei tawh hnuah engemawchen a in thiat lova a luahtuten an luah chhunzawm avangin). A in luah man kha sorkar sumah a lut ta tlat lo niin a lang a. Sorkarna fawng vuantu Party-in nge ei ta an hotu lian te tih pawh keini ang chuan kan hre pha tawh chiah lo. Mahse kawng kual zauhna tura sorkarin ram a lei fel vek tawh hnu si khan a leitu sorkar khan kawng an zauh lo tih kan hmu a. Congress sorkar tharah khan cheng nuai 150 lai seng tha lehin kawng pawh chu zauh a ni a, Bawngkawn chhim lam Traffic Point ka hmuh apiang hian MNF sorkar hmasa awmdan kha ka ngaihtuah chhuak thin. Aizawl khawpui lunlai takah kan vaia hmuh theih turin cheng nuai 70 emaw, nuai 150 (mimal hnen atanga an leina kha nuai 70 ni tein an sawi a, a khul chhuah lehna kha nuai 150 ni tein an sawi a) vel chungchangah India pawisa hmaah Mizoram hruaitute chu an tlawm a ni ber a. Lei fel vek tawh anga sawi si, a luah man te pawh Party nge hriat loh sorkar tih pawh hriat lohvin an tel tawhna si kha a hranpaa khul chhuah leh a ngai ta tlat te kha a mak a. Khatiang tituho zinga mite’n Pathian thu te min hrilh leh an tum a nih chuan kei chuan ka ngaithla peih lova, an tawngtaina hmuna ka lo awm ve palh a nih pawhin maimitchhin loh theihna ‘permit’ ka neiah ka inngai. Mipui rawk ngar ngar chunga tawngtai hi chunglamin a lo hrethiam a nih hlauh pawhin kei chuan ka hrethiam ve lo.
Bilkhawthlir leh Kolasib ram leilung chungchangah leh zangnadawmna tih velah hian MNF sorkar hi mipuiin lo demin lo ring ngam ta lo pawh ni ila mipui lam thiam loh ni lovin anmahni sulhnuin a hrin chhuah a ni ngei ang. Tunah pawh Bilkhawthlir velah hian MNF sorkar hotu lian atanga thu engemaw an dawn avangin sorkar Officer-ten an duh angin hna an thawk ngam love an ti a. An khawsak tawh dan enin awih loh ngam pawh a ni lo. Congress sorkarin Mizoram leh Aizawl khawpui tana thil pawimawh tak mai, Govt. Complex, P.C sorkarin sorkar hmun atana an buatsaih fel sa diam an han ching khawbaw vek mai hi chu a lungchhiatthlak takzet a, a la pawi chhunzawm zel dawn niin a langa, Mizoram sorkar leh Aizawl khawpui awm chhung chuan a pawi ngat ngat tawh ang. Thil tha tam tak ti leh mah se he thil pawi hi a lian tham em mai a, Mizote tan theihnghilh chi rual a ni lo. Ram leilung chunga hetianga pawi khawih hi chu a pawi dan a thuk em a ni. Tunah Assam Rifles chhuahsan tura kan beisei ram kil khawimaw laiah mi pali panga velin hmun an lo nei ni a kan hriat pawh Mizoram mipuiin mak kan ti a, kan vei a nih chuan Govt. Complex pumpui, ruahman fel sa vek leh sorkar kutthlak nual tawhna hmun kan han ching khawbaw vek hi chu pawi tak a ni.
Ram leilung hi a hlu a, sorkar phei chu hetiang thilah chuan a fimkhurin a fet em em a. Chu chu sorkar kalphung a ni a, a nihdan tur pawh a ni. Chutih laia zuamawm leh mumal lo deuh maia hetianga kan awm hi chu a titute mitmen chhung phei hi chuan a khat tawka vawrh chhuah reng hi mipui tihtur a ni. Sorkar lo kal leh zel tur te tana entawn loh tawp tur thil hetianga tiluitute hi mipuiin kan hriat a, kan duh hun hun (an duh hun ni lo ngeiah) sawi chhuah a, inhriat thartir zel hi khua leh tui bat a ni. Kan sawi tak hi vawikhat thutlukna siam sual palh thil ni lovin duh reng vanga tih luih ngat ngat thil, kum engemawzat chhunga thil thleng a nih avangin ngaihdam hi mipuiin kan ba lova, kan ngaidam tur niin ka hre lo.
Kum 76 kal ta, 1945 a Hiroshima a Atom bomb an thlak kha Japan ram chuan vawiin thlengin a champha an la serh a, khawvelin a theihnghilh lohna tur an ngaihtuah a. Mimal fel lohna te, mimal tlin tawk lohna te leh mimal nun chu kan inngaidam tawn tur a ni a, mahse sorkar anga kan pawi khawih hi chu kan intheihnghilhsak mai mai a rem lovin ka hria. Heti a nih avang hian sorkarna fawng vuantute chu an fimkhur tur a ni. Ram leilung enkawl thuah hian kan sorkar hrawn tawh te hi duhthu an sam lohna tam tak a awm ni ngei tur a ni, mimal ram chungchangah leh vantlang ram chungchangah pawh tunhnuah harsatna kan nei nasa hle. Vantlang kawngpui neka mimal in sa te, compound lo hung ta mai te kan tam em em a. Hetiang lam venna kawnga a thawktu Department mi leh sa te hnathawh theihna tur dan leh inkaihhruaina fel te hi kan ngaihtuah a tul tehlul nen tun thlengin buai lohna tur turah kan la buai kan la buai mai.
Land Revenue Department, hetiang thila min chingfeltu ber tur leh tihdan kalphung nei fel ber tura ngaih te hi tam tak chuan min tibuaitu leh min chawkbuaitu angah an ngai nual. A dik ve theihna a awm. Hmun pakhatah chuan thenawm te ram teh tel lovin an thenawmte ram an siamsak ni maw, a ramin a daih ta lova, intihbuai loh ngaihna reng reng a awm lo. Hmun pakhat lehah chuan mimal ram an teh kha a chhuk zawnga an tehna ang chuan chhak deuhvah a tawp a, a khawkhang zawng (diagonal) a an tehnaah chuan thlang deuhvah a tawp tlat a, fei nen an kawhtir ve thlap si a a khawi zawk nge rin tur hriat a har viau. Hmanni khan khawtlangin kan mamawhna avangin hmun pakhatah engemaw tih kan han tum a. Mahse mak em em mai hian a piah fe a in neitute LSC chuan a lo huam mauh mai a. A mak viau nachhan pawh eng dang mah ni lovin kawngpui ko chunga kalkawng kal leh a hnuai kawngpui inkar fit khata zau chu sawi loh, a zingzum kil V tawp rak thlengin Land Revenue lam chuan LSC an lo siamsak pek a. In sak chu sawi loh, concrete ban pakhat phunna pawh leng lo thlenga in hmun pass pek tak mai chu a mak tih loh rual a ni lo. Hmun tam takah in hmun tling lo ram kan pe a, chu chuan vantlang kawngpui emaw, kawrpui emaw a nek a, mipui vantlangin kan buai phah nasa thei hle mai. Hnathawktu indaih si lovin, khawtlang roreltu leh a chabi a tang thei tur dang thawhpui hlei thei bawk si lovin tlin lo takin mimal leh sorkar in hmun lo ram kan enkawl a, a buaithlak hle zawng a nih hi.
Tunhnuah Land Revenue & Settlement Department hian in hmun hming thlak te uluk takin an ti ta a, a lawmawm hle. Tunhma atang khan hetiang te hian lo ti tawh ila chu kan buaina tam tak leh mipui harsatna tam tak hi chu a kiang ngei ang. Tun hnuah chuan ram chuti aia te chu in hmun pek phal loh te pawh tih a ni ta a. A lawmawm ngawt mai. Vantlang kawngpui nek lova lawi luhna awm tham lo te leh kawrpui chunga thlawk lova in sak ngaihna awm lo ram te hi a awm nual. Heng ro te hi rel that leh a, a LSC cancell si lova an in sak theih dan bituk feldan te pawh kan zawn a ngai hial ang. Ram leilung chungchangah fimkhur lehzual kan ngai e.