CANCER

Kan thihna zinga tam ber anga keini mi mawl (zirchianna nei lo) in kan ngaih loh theih loh chu Cancer hi a ni awm e. Natna chi hrang hrang vanga kan thihna hi belh khawm chuan Cancer vanga thi nen tehkhin ta ila, Cancer chu a la tlem zawk tehmeuh ang. Mahse thihna chhan pakhatah chuan kan thihpui ber ti ila kan sawi sual kher lovang. Accident vanga thi te, khuai seh te, rul chuk te, lung leh kal tha lo leh thildang dang vanga thi kan awm reng a. Chung chu thudangah dah ila. Cancer hmuh chhuah thar leh cancer vanga thi thawm hian keini ang hi chu min deng reng maiin a hriat theih a. Cancer hian min tibuai tih chu tu tan mah phat rual awm lovin ‘India rama state zingah cancer vanga thi tamna ber,’ tiin kan insawi a. Kan mitthi chhinchhiahna lamah pawh cancer vanga thi hi kan tam tih thu damdawi-in lama thawk ten an sawi. 

Tunhnaiah Cancer damdawi atan bachhim a tha tih thu sawi a awm a. A tha tak tak mai thei a, a tha lo mai thei a, hunin a la hril ang chu. Damdawi lam mithiamte thusawi tel lem lovin vantlang zingah chuan a lar hle mai. A lar nachhan pawh Cancer hian min chiah hneh em vang a ni a, Cancer damdawi anga ngaih theih emaw, a damdawi tha tak emaw chu hmu fuh ila Zofate hian kan mamawh em atin ni. Kan mamawhna denchhenin mi thenkhat lahin kg khat cheng sangthum te an lo chhiar hmanhmawh niin ka hria a, a zah pawh a zahthlak zawk ngawt mai. 

Mizo tam ber tan hi chuan awm mai mai hian cancer vei hi a hlauhawm ringawtin ka hria a. Mi invawng fel tak tak anga ngaih engemawzat an cancer nawlh nawlh a, zuk leh hmuam ti nasa tak tak hi an cancer a, ti nasa lem lo tam tak an cancer tho bawk a. Keini lo thlir venaah chuan zuk leh hmuam ti nasa apiang hi an cancer chuang lo tlat a a lang hi a buaithlak lai chu a ni. En reng reng pawh a thiamthu sawi tur nei lo khawpa mei heh te hi cancer deuh nghauh nghauh se chu keini ang chuan, ‘A lo nih hi,’ kan ti ve mai tur a nia. Mahse chutiang a mei heh kher lo chu cancer hian a suat hnem ta hle mai. Chutiang chu a ni tih kan thenawm leh kan hmelhriat te aṭangin kan hmu vek a, hei hian ngaihtuah a tithui ta a ni. 

Cancer hi Mizovin kan vei nasa bik a nih chuan zuk leh hmuam ngawt lo deuh hi kan ei leh inah hian kan cancer chhan awm turah hian ka ngai tlat a. Zuk leh hmuam sawimawi emaw, a lama tan emaw chu thil tih chi-ah ka ngai chuang hauh lova, khawvelin heti taka a do takah chuan sawimawi chi rual a ni tawh lova, hetih laia mei zuk pawi lo anga sawitu chuan khawvel mithiam zawng zawng kan do dawn tihna ang hiala ngaih theih a ni. Ram changkangah meizuk theihna hmun a tlem hle a, meizuk remchan lohna hmun a tam tial tial tih te hi chu hriat a hun ve ta hle bawk. Chu chauh ni lovin TV lamah mei zu lai lanna an tihlan dawn apiangin meizuk that lohzia an tarlang ve nghal zat zat a, tunhma, hetianga khawvelin mei zuk a do hmaa an ‘film’ siam tawh te pawh tunhnaiah mei zukna a lan dawn apiangin mei zuk that loh thuin an thuam hranpa leh zat zat a nih hi. Thalai phei chuan zuk leh hmuama insum theih loh hi thlen tur chin thlen loh phahna a ni thei tih hriat vek a hun ta hle. 

Heti chung hian kan cancer hi kan tuar nasain kan buaipui em mai a, zuk leh hmuam ni lo, keini Mizoramah hian kan engemaw ei leh inah hian cancer siam thei hi awm ngei tur niin a lang tlatah ka ngai lo thei lova. He ngaihdan min petu chu a chunga kan sawi tak te khi a ni. Meizuk hian mihring pangngaiah chuan cancer a thlen tlangpui angah kan ngai a, mithiamte pawhin chu chu an ngaihdan nghet tak a ni. Mahse keini Mizo hi hnam dang aia kan cancer tam bik nachhan viau hi chu kan meizuk bakah hian thildang awm thei tlata ka rin vang a ni. 

Ka rinhlelh ber mai chu kan thlai venna leh vawnna hlo ‘pesticide’ hi a ni. He damdawi, thlai enkawl nana kan hman hi eng anga nasain nge kan hman a, eng chen nge hei hian min nghawng theih tih hi uluk zawka zir chian ni se ka duh hle mai. Heng a hnuaia mite hi ka ngaihdan siamtu thenkhat a ni: 

(1)    Kan ṭhian pakhat chuan, ‘Aizawl Bazarah ka kal a, parbawr ka lei a, kan han siam dawn a, DDT rim a lo nam nasa mai a. Ei ngam lovin kan paih a. A hmunah ka va kal a, an thlai dah khawm chu thochim pawh hian a lo bawm duh reng reng lo mai a.....’ tih thu min hrilh.

(2)    Thian pakhat chuan, ‘Kan chawhmeh leiah DDT rim a nam nasa lutuk a, kan ei ngam lova, kan paih daih,’ a ti leh bawk.

(3)    Mi thenkhat chuan, ‘Silchar lam aṭanga thlai lo kal hi rannung thahna hlo nena enkawl vek a ni a, anmahni chuan an ei duh lo, anmahni ta tur chu an enkawl hran,’ tih thu an sawi a. ‘An thlai hmunah kal an phal lo,’ te pawh an ti bawk a. Tak tak ni maw.

(4)    Aizawl daia thlai kan chawk luhna khua/veng pakhatah hian rannung thahna hlo an hmang nasa hlein an sawi a. ‘Hman aṭang tawhin an hmang ngar ngar alawm,’ an ti mai a. Chumi veng ni lo hmundangah pawh kan kuthnathawktuten ‘pesticide’ an hman nasat thu leh thingtlangah pawh an hman nasat thu min hrilh bawk a. Kan awmdan han en hian rannung laka thlai venna hman kawngah hian fimkhur lo takin lo awm pawh ni ila mak ka ti lovang.

(5)    Mi pakhat chuan Aizawl hnaivai ni lo, hmun pakhat, thlai tam tak thar theihna hmuna an antam enkawl dan a sawi kha a danglam leh deuhva, ‘Anmahni ei tur chu an hung hran bik a, an zawrh tur chu a hranin a hmun an siam a, an hung hran bik chu en pawh an phal mang lo,’ a ti a. 

(6)    Thenkhat chuan kan sangha ei thin, phai lam aṭang lo kal thenkhat hi chu formalin hmanga tawih mai thei lo tura sawngbawl niin an sawi a. Tak tak ni maw. 

A hnam leh a ram pumpui anga cancer vei tam ta bik em em mai kan nihna hi a manganthlak tham avangin meizuk ringawt ni lo, thil awm thei, meizu mi leh mei zu lo mi zawng zawng min huap thei thil, kan taksain a chawk luh hi a awm anga chhutna zawn aṭangin heng titi leh thil chi hrang hrang hi ka’n tarlang a. Cancer natna hian a bawm awm tak hlir (mei heh deuh te) bawm deuh chat chat se chu kan Health Deptt. lamin meizuk hi cancer thlentu bul ber anga an sawi hi a pawm a nuam hle ang a, keini ang duangin cancer awm theihna dang kan dap kan dap ve hi a tul kher lovang. Ram dangah meizu mi te chu cancer natnain a lo bawm duh bik a ni maithei a, mahse Mizoram ang em em a cancer tamna hmunah hian meizuk ngawt hi a chhan ni zozaiin a lang thei chiah lovin ka hria a ni. Horticulture lam mi te hi chuan kan rannung thahna hlo hman hi, ‘A pawi tham lo,’ an ti niin ka hria a. Mahse a hman dan tur tawk angin kan hmang em tih an chiang ngam em ka hre lo. Chutiang bawkin Aizawla kan tui tlan hi tui tihthianghlimna damdawi hmanga sawngbawl niin an sawi a, ‘A pawi tham lo,’ an ti leh bawk a. 

Kan cancer nasat nachhan hi ngaihdan nghet angreng tak ka neih vena chu (1) Kan tui inah emaw, (2) Kan thil eiah hian emaw - a awm tur a ni tih hi a ni. Kan boruak vang emaw, kan thisen inthlahchhawn lamah emaw hial pawh hian a awm thei ang em tih rum rum tlak hialin cancer hian kan hnam hi min run ta si a, kan sorkar pawh hian a chhan chiang tak hi uluk lehzualin zawng sela. A chunga ka’n tarlan, Silchar thlai te, kan thingtlang lo neitute ‘pesticide’ hman dan te leh Aizawl leh a chheh vela ‘pesticide’ kan hman dan te, kan tui in te hi uluk zawkin endik dan ngaihtuah se ka duh ngang mai. Duhthusamah chuan heti taka cancer kan tam bik nachhan hi kan ei leh in khawiah hian emaw a lo awm thei a ni tih han hmu chhuak hlauh mai ila, tih hi a ni e.