Guest writer
PL Liandinga
IAS LEH A CHHEHVEL
Tunlaia Mizoram mipui enghelh tak pakhat chu Mizo IAS kan lo tlem ta hi a ni a, a veiawm viau reng a ni. Central Service a inziak tling kan tlem ta viau mai hian mi thinlung a luah a, kan sorkar pawhin a bengkhawn a, kan dinhmun hriltu tak pawh a ni bawk.
IAS kan tih mai, Indian Administrative Service kan tih te hi an nep lova, a hna hi engti zawng mahin a nep thei lo. Chutiang bawkin Central Service kan tih mai, All India Service Cadre dangte pawh India ram khawi hmunah pawh hna thawk thei tura lak leh zirtir thlap an ni miauva, helaia lo ngaihnep mai emaw, lo sawi tetnau mai mai emaw chi a ni lova, a sawi tenautu an awm pawhin an chilper an seng thlawn mai a ni.
Mizoram te ang, sorkar hnathawh a hlut lehzual em emna hmunah chuan sorkar hna lian thawk ngei ngei tura lak, IAS leh Central Service mi leh sa dangte hi an hlu lehzual hialin a lang a. Kan kawl chhun ang ang te pawh ngaih pawimawh loh theih an ni hek lo. An training-na a that em avang leh anmahni hi mi nuai tam tak zing aṭanga thlan chhuah ngat an nih avang te hian anmahni pawh an indah sang a (an chapo tihna ni lovin), mihring indah sang reng reng chu mihring nihphungah an rilru a hniam thei lo bawk.
IAS te hi tam mai ila a tha khawp ang a, mihring rilru lian leh zau, nihna sang leh zahawm tam tak kan zing ami an awm chuan chu mite chuan thui tak min hruai ang a, Mizoramah awm lo pawh ni se Central Secretariat-ah te khuan han thu fer fur mai se kan awlsam phah khawp ang a, kan hnamin a zahawm phah ngawt ang.
Amaherawhchu Mizoram mipui zawng zawng aṭanga an tam lam emaw, an tam theih zawng emaw ngaihtuah chuan IAS hi tam lutuk hleih theih ni pawhin a lang lo. Mizo zinga tam tak hi IAS-ah tling tehreng pawh ni se sawm chuang el awl bak hi a tam berah pawh Mizoramah an awm hlei thei kher lovang. Hetih lai hian Secretary-ah Mizo ngei kan neih hian kan hlawkpui nge kan chhiatpui tih hriat a harsa ve viau thei. A hmun lo ram ngah zawnga khawsa kan Mizo pui hna sang tak chelh thei neih hi kan tan a tha nge tha lo tih hi ngaihtuah tham ve tak a ni. Tu mimal kan sawina mah ni lovin thenkhat tan phei chuan thlemna a tam ting mai a tih theih awm e. Hnamdang tana thlemna awm miah lohnaah hian Mizo tan chuan hlemhletna kawnga kal turin thlemna engemawzat hi a intiang sa ur thei. Mizoram chhim lam hmun thenkhatah sawn an mi leh sate ngeiin ram rorelna (Council-ah) thuneihna an han chang a, hnathawktu tam ber pawh anmahni tualchhung mi te an ni. Mahse tualchhung tihdan leh ngaihtuahna tawk hlira roreltu leh hnathawktu han inbawr khawm tak tak chu a kal fuh loh chuan a buaithlak ve thei hle tih chiang takin a lang a. Han intidanglam dawn hlek se a nghawng phak loh tur emaw tih leh a inrawlh lo tura ngaih thleng thlengin an phu dul dul mai a. Ro tha rel a har em em mai a. Chutiang deuh chuan keini Mizoram pawh hi keimahni tualchhuak sorkar hnathawk lal pui pui nen ngawta kan inenkawl chuan kan thu a nawi thei viau ta ve ang tih hriat a tha. Hnam dang chu Mizorama an lo kal tawh rau rau chuan Aizawla awm chakin an za an za ve hranpa tawh lo deuhva, keini tualchhuak Officer tam tak tan chuan Aizawl aṭangin Lawngtlai te saw a hla vung vung riau thei. Chuti a nih chuan Mizoram pumpui ngaihtuah chuan ‘transfer’ hlau ve lo na na na chu Aizawl aṭanga sawn chhuah hlauva phu zek zek thin ai chuan an chhawrnahawmin an rorel a ngil zawkin a rinawm.
IAS tur tam tak tan chuan IAS nih aiin MCS nih a thlanawmna lai a awm thei ang. Chutiang tur chuan kan Service condition hi kan duang chhuak ta tlat a. Kan MCS zinga a tam zawk fe hi chu an pension dawnah chuan Secretary an kai ngei ngei dawn tih hi a chiang tlat a. MCS tana Secretary post pali kan dah aṭang kha chuan IAS ni lo tura infuihna kawngah kan Mizoram hi kawng thui tak a kal tihna a ni. Chutiang bawkin Departmental Officer thenkhat nih ai chuan Ministerial Service a luh hi a hlawk zawk ta viauin a lang. Keimahni leh keimahni kan induhsak luatah kan Mizoram hi chuan tawrh chin a nei ang a, thangthar tumruhna rilru tam tak pawh a tudai ngei ang tih a rinawm.
Sorkar hna lian leh itawm pha chin (IAS leh Secretary Post te) chungchanga kan rilru kan pek viau lai leh kan enghelh viau lai hian hemi han thleng pha ve lo tur Mizo thalai nawlpui rilru put phung leh nunphung hi pawimawh tak a ni thei. A lu bawr lama awm tura kan mi leh sa te kan duhsakna lamah leh kan buaipuina lamah hian a nawlpui nunphung eng angin nge a nghawng ang a, a nawlpui nunphung hi kan lo mangnghilh palh ang tih a hlauhawm. A lu bawr thleng pha ve lo tur te, sorkar hna thawk ve lo tur thalaite rilru chher dik hi thil pawimawh tak a ni ngei ang. Sorkar hna kan thawh loh phawt chuan hnathawk mang lova inngaihna rilru kan nei ringawt mai te hi chher that theih ni se a duhawm khawp mai.
IAS nih theihna leh IAS awm zat te kan ngaihtuah a, kan rual elna rilruin hnam dang nena kan inthlauhna te kan han ngaihtuahin IAS ni thei tur vulh len dan kan ngaihtuah ta hle mai a. A coaching aṭanga tanin tihdan kan zawng ta ruai mai niin a lang a, hei hi a dik lova kan ti lo tur a ni tihna lam ni lovin kan education pumpui leh kan thalaite rilru kan chher theihna tur hi kan hlamchhiah ang tih a hlauhawm ve hle thei. Kan thalaite rilruah hian IAS nih chakna rilru a awm theih nan IAS dinhmun hi sang bik sela chu hetia a lera thuai vak vak lo hian tumruhna te pawh mimalin kan nei thei zawkin a rinawm viau. Kan tual chhuak Service te duhsakin IAS nih chakna nei lo thei turin kan thalaite rilru kan vaw dup te te a, hnam dang nena kan han inteh ralah leh Central Secretariat han dawr dawn tak tak chuan IAS leh IAS lo chu kan lo danglam hle mai tih kan hre chhuak leh si ni te pawhin a lang thei. IAS te deuh chauhvin an chelh thin dinhmun kan pek tak thenkhat hi Delhi a sorkar laipui han dawr tak tak tur chuan a hruaitu Minister nih huphurhawm ve tak a ni thei ang.
Kan MCS val tam tak hian MCS nih hi duhtawk mai lovin IAS ngat kha lo tum fan fan se chu an zinga engemawzat hi chu IAS-ah an inziak tling pha ngeiin ka ring a. Mahse MCS nih hi engemawti takin a lungawithlak ta tlat te pawh a angin ka hria. Kawng lehlama ngaihtuah chuan IAS nih ai chuan MCS nih hi Mizoramah chuan a hamthatthlak zawk fe thei - State dangah an in-transfer dawn lo tihna ang deuh a ni phawt a. State danga an awm ve berah pawh Mizoram House vela awm a ni chauh mai. Chuti a nih chuan tam tak tan chuan India ram hmun hrang hranga ‘transfer’ kual theih nih ai chuan Mizoram emaw, Mizoram House chauhah emaw awm thei nih chu a thlanawm thei ang.
Beiseinaah chuan tun aṭanga kum hnih kum thumah chuan IAS te pawh kan neih belh ka ring a. Hetia a hnam anga All India service a inziak tling thei tlem tial tial pawh hi a tlawmthlak em avangin IAS tling thar emaw, All India Service a inziak tling hrim hrim emaw an awm apiang hian a hnam pum lawmin kan lawm ngei ang. Mahse kan kalphunga keimahni leh keimahni kan induat ta lu deuh te, kan tualchhung Service kan vulh nasa ta lu deuh te hi chu hnam dang nena inteh ralah chuan kan than theih loh phah deuh dawn chuan a lang. Pa awm lohna ina nuin a fapa a duat chiam mai a, a duat pangchang a, a kawl no zo vek te pawh hi kan ang thei rum rum a, hetiang deuh hi kan State hi kan ni thei em tih a ngaihtuah theih. Kan tualchhuak Officer te, IAS thutna anga thu thei tura kan vulh len te hian kan sorkarin a duhsakna ang chhang let turin an service-ah hian office hun chhungin thahnemngaiin hna an thawk em? Office hunin a daih loh palh pawhin tlai lam te hi an nek ngam em? Hnamdang IAS te aia haw hma chak reng mai Officer lianpui pui kan kawl a nih si chuan kan sorkar hna chuan a tuar ngei ang tih ka rin thu te nen thleng thleng hian ka’n sawi a nih hi.
Kan sorkar hna thawk nawlpui rilru put hmang leh kalphung te hi ngaihven a tul hlein ka hria a. A nawlpui rilru put hmang siamtha si lova a lera awm sawm bawr velah ngaihtuahna leh hmalakna kan sawrbing chiam mai chuan kan ti fuh chuang lo mai ang tih a hlauhawm. Chief Secretary hlui pakhat nena kan inkawmnaah chuan Office kalphung awlsam zawk leh tha zawk, amah ngei pawhin tih a duh ngawih ngawih kha, ‘A tih theih loh, an ti duh tlat lova,’ a ti mai a, a sawi thui duh hlek lo. Chu tawngkam phenah chuan Mizoram sorkar enkawltute rilru put hmang te, a nawlpui rilru a dik miau loh chuan a hotu ber tan pawh tihngaihna tak a awm lo ve thei tih a langin ka hria.
IAS neih belh teuh hi a tha e, chumi rual vek chuan kan sorkar hnathawh kalhmang leh kan sorkar hnathawkte rilru put hmang siam dik tura beih hi a tul hle mai.