Guest writer
PL Liandinga
HLAWHFA RATE SAN A NGAI?
Tunlai hlawhfa rate hi ka hriat sual loh chuan cheng 300/- atanga cheng 450/- a ni. A hmun a zir te, a hna a zir te leh mihring indawrna atangin a danglam thin.
Eng thil pawh hi a tehfung a zir zel a ni mai. Kan tehfung hman a zir zelin dik leh dik lo, tul leh tul lo, tha leh tha lo, mawi leh mawi lo te mihringin kan thliar thin. Australia velah chuan hna thawk nghet lo hian a ngheta hna nei aiin nikhatah an hlawh tam zawk a. Keini khawvelah chuan a nghet apiangin an hlawh tam thung. Anni ngaihdanah chuan a nghet lova thawk te chu hlawh tam zawk tur an ni a, keini chu kan nghet tawlh tawlh a, kan hlawh a tam tulh tulh turah kan ngai thung. Kan ngaihtuah dan a hrang a ni.
Kan sorkar hnathawkte hlawh hi kan ei leh bar, sum leh pai (economy) dinhmun ngaihtuah chuan a that tehlul nen hnathawktu kan lak dan erawh a ningnel angreng viau thei bawk. Hnathawktu thenkhat chu thiamna vang liau liauvin kan la a, hnathawktu thenkhat erawhchu thiamna lam en hauh lova duhsakna avang liau liauva lak an ni. Ka hriatchian ngei hmun pakhatah chuan sorkar hnathawk atan mi pha chiah lo hi kan Department (hlui)-ah kan la a. Ka pension hma fe a thil thleng kha a ni a, ka pension hnu daih pawh hian an la buaipui zel ang tih a rinawm. Sorkar hnathawk hrim hrim chu sawi loh, kan ram dinchhuahna atana a saptawnga kan ‘investment’, kan insensona zinga pawimawh ber, Education a thawk tur te hi tlinna leh thiamna tehfung hmang mumal lovin duhsakna hmanga lak te kan han ching hi chu hnam fing zawk thlirna atang chuan a beidawnthlak duh ngawtin a lang awm e. Sorkar hnathawk kan lak dan chungchang chu kan sawi tum a ni lo, kan sawi chhan zawk erawh sorkar hna thawh hi a pawisa a zawnga chhut pawha thil hlawk tak a nih vei nen a lak thua kan han fimkhur thei miah lo mai hi chu changkanna kawngah a kal lohthlak hlein a lang tih thu kan han sawi kai mai a ni.
Tuna kan dinhmunah chuan sorkar hnathawkte hi an nuamsa viau a, chumi hria chuan ‘hna hmu’ kan tih chuan sorkar hna tihna a ni a, kan duhthusam vawrtawp pawh sorkar hna hmuh a ni. Thawh tawk ang zela ngaihah sorkar hnathawk te chu Mizoramah hian an nuamsa em em a, an hlawh a tha a, bantir mai mai theih hauh loh turin danin a hung tlat a, chu chauh ni lovin thawh zawh (pension) hnu pawhin an la nuamsa chhunzawm ta zel bawk. Heti a nih lai hian thiamna leh tlinna avanga lak a, sorkar ‘efficient’ tak neih tum mai awm tak hi chutiangin kan ti chuang mang hauh lova, induhsakna tehfung hi a vawng laih reng mai zawng a nih hi.
Intluk tawk leh intluk tawk anga ngaihah sorkar hnathawk chu a vannei ngawih ngawih ti ila kan sawi sual kher lovang. Sorkar hnathawk chu :
(1) A hlawh a tam a.
(2) A hahdam a.
(3) A thawh hun a tlem a.
(4) Chawlh la si lovin hmun hrang hrangah hnathawh hun chhungin a kal thei a.
(5) Kum tinin chawlh ni 40 vel a nei thei a.
(6) A chawlh a khawl thei a.
(7) A pension dawnah a chawlh chhek khawl chu a pawisa faiin a la thei a.
(8) Dam mawh hritlanah sorkarin a senso a tumpui thei a.
Heng bak pawh hi hamthatna eng eng emaw a la awm. Entir nan zin vahna (LTC) tih te leh hnathawktu lawk zual phei chu veivahna motor te leh Mobile phone hman man te, chhiahhlawh (personal peon) te leh loan lak thlengin thil tam tak a la awm a ni.
Sorkar hnathawh chu chuti taka vanneihthlak leh nihlawhthlak a nih avang chuan sorkar hna lo hi chu hna chhia leh innghahna tlak lo a ni tlangpui a. Chu chuan kan hnam, kan state, kan nula-tlangvalte hawiher a hril thui ta hle mai. Thil buaithlak tak pakhat chu ngawrh taka mahni tuina lam thawktu te, mahni tuina ni lem kher lo pawh taima taka thawktu te, thawh tum te kan tlachham ta viau a lang ta hi a ni. He thu hi i awih loh chuan Mizoram khawi hmunah pawh hlawhfa han zawng ve tehreng. Kan landan chuan englai mai pawh hian kan hnathawktu tam ber hi chuan bantir mai hi an cho viau ni te pawhin a ngaih theih a. Kut hnathawktu tam tak hi chuan an thawhna mual mualah hian a tuk lama thawh chhunzawm loh mai hi an hnial lo hle ni te pawhin a lang thei—sorkar scheme hnuaia inhlawhna lam chi a nih loh chuan. Chu chauh ni lovin mi leh sa hi han inthlek chiang ila, Cement emaw, thing emaw, thir emaw, mechanics lam emaw khawih thiam tum hi kan KTP leh TKP tlangval te, YMA tlangval inchei nalh tak tak zingah hian an vang viau mai. Chawlhni tlaia necktie awrh zan zan tawh chuan a tuk lamah hnathawh kawr inbel a tum lo tlangpui. Assam Type in sak dawn phei chuan Aizawl veng tam takah chuan a satu tur lam tlakchham vangin kan buai ta viau mai. Tunlaiah Mistiri (Cement emaw thing emaw) phei chu indaih lo tak an ni a. Veng tam takah chuan hnathawktu rawih tur hre lo an awm teuh tawh mai.
Heng zawng zawng hi sorkar hna leh sorkar hna lo inthlauh luat vanga lo awm a ni thei. Hna thawk tha duh lo leh zelthel, zahawmna nei lem lova kan ngaih khan engtin tin emaw tu duhsakna emaw zarzovin sorkar hna chhete pawh a hmuh thut chuan a hma zawnga a thawhpui rintlak tak tak dang zawng ai khan a dinhmun a tha zawk daih thei a, chutiang mi tam tak chu an awm mek. Tlangval awm tha duh lo, ruihhlo tih ching, mahse tu duhsakna avang emaw a ‘police’ a lut, thlabi hlawh tha angreng tak nei ta nawlh nawlh an thahnem viau. Chutih laiin chu tlangval thian, a thawh apiang thiam tuma thahnemngai taka bei thin te nena an thla khat thawh hlawh han khaikhin chuan sorkar hnuaia lut chu a dinhmun a tha zawk fe a ni. Chuti a nih chuan kan thalaite hi kut hnathawh ngaisang lo turin kan sorkar hnathawk hlawh hmang hian kan zirtir mek a ni thei em?
Hlawhfa taima leh hah taka thawktu, chhawrnahawm tak ai hian Office a Grade IV hahdam deuh tam tak hian an hlawh tam zawk daih a, an hlawh tam zawk satliah a ni lova, an hlawh tam zawk fe a ni. Chutah an senior dan azir zelin an hlawh a la pung chhunzawm zui lehnghal. An hna an hmuh chhan chu an fel vang leh chhawrnahawm vang a ni lo leh zel hi a lungchhiatthlak ve pakhat. Chutiang zel chuan Semi-skill anga kan ngaih tur hnathawktute hlawh leh sorkar a an zawlpui tawk, LDC thawk thar ang vel hlawh han en hian kan hlawhfate hlawh hi a hniam lutuk a. Hemi avang hian mi pangngai anga inngai zawng zawng chuan sorkar hna kan zawng suau suau mai a ni ber mai. Kan ngaihtuah tur erawhchu sorkar hnathawk hlawh hi kan tihniam thei a nih loh chuan kuthnathawktute hlawh hi kan tisang a nih loh chuan kan kuthnathawktute hawiher han en hian kan kal zel dan tur hi a manganthlak viau. Hlutna kan tehna pawimawh tak pakhat chu pawisa thawh chhuah a nih si chuan kan kuthnathawktute leh kan hlawhfate rate hi tihsan a ngai a ni. Mahse thil pakhat hian thil dang a kaihhnawih zel a, chung zawng zawng ngaihtuah chung chuan kan hlawhfa rate leh sorkar hnathawk hlawh a inhen tawk dan hi kan ngaihtuah a ngaiin a lang.
Inhlawhfa thin te hian chak deuh hlekin an rate tur hi ngaihtuah ve sela, ‘Chuti zat chu,’ ti ve mai sela. Sorkar hnathawkte pawhin, ‘Chuti zat chu ni se kan ti,’ tiin a sang apiang an inentawn kual a, vawiinah chuan sorkar hna hmuh chu vanram kaina ang thawthangin a chhuak ta a nih ber hi. Pensioner thenkhat, ‘Ka pension pawisa te hi a tam asin aw, a lak pawh hi a inthlahrunawm rum rum zawk,’ ti hi ka tawng leh nawlh thin. Chutiang chu sorkar hnathawkte hamthatna chu a ni. Thil reng reng hi a inbuk tawk deuh a ngai thin a, sorkar hnathawk inzawmkhawmin chak deuh mai leh nasa taka an hlawh an nawr san khan heng hi a nghawng chhuah a hlauhawm reng a. Mahse a hun a laiin chutiang awzawng chu sawi ngam a ni lova, sorkar fawng vuantu thenkhat lahin tlin lehna hmanrua anga ngaiin (a ni tehchek ang chu) a nghawng thui zawk tur ngaihtuah lovin an lo tihpuitlinsak mai zel bawk si a. Vawiinah chuan sorkar hna hmuh tum lova kuthnathawh tum thalai an vang ta hle zawng a nih hi. Heng tibo tur hi chuan hlawhfa rate hi tisang ta mai ila a tha ang em?