MAU LEH BAWK!

Kar hmasa khan mau tiak lo thlen leh thlen loh chungchang ka ziak vak mai a. Thut hmun atangin mi thusawi leh sorkar thu chhuak te la khawmin thil awmdan tur ni awm anga ka ngaih te ka sawi a. Mi thenkhat nuih te ka lo tiza ta viau awm mang e tih te ka ngaihtuah ta rum rum mai. Thil awmze thenkhat ka’n hriat belh a, ‘Mau a lo thleng,’ tih leh, ‘Mau a lo thleng lo,’ tih thu kha thudik ve ve a nih theihna lai a lo awm pek a. 

Kan lo hriat dan khan kan Chief Minister hian, ‘Mau chi a lo thleng tawh, chung zinga 3000 zet chu Zoram sik leh sa tuar thei turin kan khawi (hardening) mek,’ tih thu kha chiang takin a sawiin kan hria kha a ni a. Chumi kar lehah chiah chuan Horticulture Department a an sorkar thupuangtu (SPIO) chuan, ‘Mau tiak (mau chi) engmah kan la dawng lo, dawn a hnekin a rawn petu tur pawh thlan a la ni lo hrim hrim,’ tiin ziakin chhanna thu a chhuah a. Chuti a nih si chuan a tu emaw zawk zawk (Chief Minister emaw, Department thupuangtu emaw) hian dawt an sawi ni ta ngei turah ngaiin a dawt sawi zawk chu kan Chief Minister a ni mai thei awm mang e tih lam hawiin thu ka ziak a nih kha. 

Kha thuah khan keini lo ngaih ang ngawtin thil a lo awm lova, mak tak maiin a tu a mah khan dawt an lo sawi lo ve ve a ni awm e! Kan suangtuah phak bakin kan mau chungchang hi thil a lo awm thei a ni ta ber ang chu kan lo sawi dik lo ni ta tlatin a lang. Mau chi tha an tih kha Mizoramah a lo thleng ngei niin miin min hrilh a. A awmna hmun tura dah lo leh a hre tur ber Horticulture Department lam hriat hauh lohvin Tlawng kam hnaivai khawilaiah emaw hian kha mau chi kha a lo biru khiau mai a. Chung thil chu Horticulture Department (Chief Minister enkawl lai Department) a Officer te leh a buaipuitu tura ngaihte hian engmah an lo hre ve hauh lova. An kutah a thleng lova, a leina pawisa pawh an pe lova, a mau tiak hmel pawh chu an hmu ve lova, an tan chuan mau tiak thlen thu chu hriat rual a lo ni lova. Chutihlai vek chuan mau tiak chuan Mizoram a lo thleng ngei lawi si a, sorkar Department hriatpui hauh loh hian khawilaiah emaw dah thatin a lo awm ni ngeiin a lang ta a. Chutianga titu chu a sorkarna kengtu ber mai leh Horticulture Department changtu ber mai a nih tlat avangin keini mi mawl chuan thil awmzia kan lo hre lo hle mai a lo nia. Engtikah emaw chuan he mau tiak biru hi tu Mizo pa hmingin emaw Horticulture Department-ah hian an la ‘supply’ leh hlawih dawn pawh a ni maithei a ni. 

Mau hi chu kan buaipui teh e maw! Mau tiakin Mizoram a thlen leh thlen loh ngawt pawh buaipui tham fe a awm ta mai a, Department mi leh sa te hriat lohvin thil tam tak a thleng a ni ta reng mai. Mau tiakin Mizoram a lo thlen leh thlen loh pawh heti khawpa buaipui tham a nih chuan mau lak chhuahna tur kawng laih hna te a la awm leh ta zel a. Kan thu leh hla hi a la tam dawn khawp hian a hriat theih. Mau tiak rate-in ngaihtuah a ngai ang a, a rate piah lamah hian a zat dik tak hi ngaihtuah a ngai dawn hle bawkin a lang. 

Pathian thuchang han chham chhuah mai kan awlsam tluk zet leh Pathian hnam thlan ni awm taka inlantir kan awlsam tluk bawk hian hlemhletna kawnga kal hi kan sam vei reuh a. Thil danglam engemaw deuh hi kan han rawt chhuak hluai a, chumi rual chiah chuan chumi denchhena eirukna han zeh zauh hi kan chemkalna zawng tak niin a lang a. Kan ‘style’ hi ngaihsan a buaithlak nak mai. Hmana luia sangha no kan chhuah vak vak te kha mi thenkhatin an han sawi leh chuan chhuah anga kan insawi zat kha a tling lo nasa em em a, vawikhat chhuahah khan cheng sing nga man te’n an tling lo ta mai thin kha a nia. A chhuahtu lam vai leh a titu bawr vel kha chu an hlawk em em a, mipui erawhin a rah kan seng lem lo mai kha a nia. Dila cheng tur sangha leh luia cheng tur sangha te kan ham pawlh nawk nawk a, a hlawk ber chu a tawpah chuan ‘supplier’ an ni zel mai hi a lungchhiatthlak a ni.

Tuna kan mau buaipui pawh hi eng tak nge kan an ang ka hre lova, mahse kei chuan Pathianin kan rama a dah sa, kan Mizoram mau ngei mai hi hmang tangkai thiam phawt ila, hmang tangkai thei phawt ila, hmang tangkai ngei phawt ila, chutah, ‘Mautak ai chuan a lian deuh rawnal leh phulrua te hi a hlawk asin,’ tiin kan ram chhung ngeia mite hi hmang tangkai chhunzawm leh ta zel ila. Chung te chu kan hman thiam a, kan hman tangkai tak viau chuan a aia tangkai tur a chi dang deuh te han dap chhunzawmin kan phak tawk (kan management te leh kan budget ten a tlin tawk) ang zelin a dang pawh ngaihtuah chhunzawm ila chu tihdan tur ni zawkin ka ngai a. Kan awmdan hi chu nawhalh bawm khat pawh la hralh chhin ngai lovin sumdawnna lianpui mai bul tan thut tum ang mai a niin ka hria a. A engamah hmaa kan rama awm sa, chin buai ngai lova kan lak mai theih hman tangkai tum hauh lova hmun dang atanga chawk luh thar chauh hmang tangkai thei tur anga inzirtirna hi ka mimal chuan ka hrethiam lo. Mahse keini ngaihdan ang chuan kan hotute hi an kal lo nasa tawh thin a, kal pawh an tum lo nasa tih chu sawi ngai lovin a hriat theih hle si. 

Kan ngaihdan kan han puan ve leh kawkalh thinna hi eng dang a ni lo, hmanah khan bamboo chips kan ti emaw ni, bamboo sticks kan ti nge agarbati sticks kan ti, a enga pawh chu lo ni se hetiang lam siam chhuahna tur Industrial loan angreng, rulh leh ngai chuang lo kha mi engemawzah hnenah kan lo pe tawh a. Pawisa tam tak kan inpek hnuah khan engmah sulhnu nei zui lovin a zuihral ta vek niin kan hria a, Industry la buaipui ngai reng reng lo hnenah Industrial loan kha kan pe pawp pawp kha a ni a. Khangte kha a mau that loh vang a nih pawh kan hre lova, kan lo ngaihdan chuan ‘management problem’ lam ni zawka a lan laiin a mau lam kan buaipui ta daih zawng a nia. 

Mizoramah hian mau lian ve tak tak, phulrua te, rawmi te a awm a, chu aia te deuh rawnal te, rawthing te pawh a awm ve bawk a. Kan mau tisa (texture) han en hian tha lo bik ringawt tur ni te hian keini mimawl chuan kan hre lova, kan mithiam hmuh ve phak te pawhin kan mau hi a chhia pawh an ti lo. Mahse chumi mausam chuan ram dang atanga lakluh kher kher kan ngiat tlat mai a. A tawpah chuan kan vaiin kan tawrh phah leh ngei dawnin a lang si a, thuneihna leh tihluihtir theihna nei lo chungin kan sawi ve hram hram zawng a nih hi. 

Mau tiak ngaihtuah bawk, a lo puitlin hnua a phurhna tur kawng ngaihtuah bawk, a mau industry dinna tur ngaihtuah bawk, a mau tiak phun tur zawng bawk hi zawngin kan indaih lovin a lang a. Kan pur chawkna kawngpui pawh duh anga siam hlei thei lo hian mau phurh chhuahna tur kawng zawh zar zar theih hi chu kum nga chhung hian kan puitlin lawk pawh ka ring meuh lo. A kawng ringawt pawh ngaihtuah tham a awmin a lang a, a Industry ringawt pawh hi kum sawm buaipui tham a awmin a lang a, a marketing leh a chindan ngawt te pawh hi ngaihtuah tham fe a awm. A ruala engkim neih rum rum tum ang maia kan han khawsa hi chuan kan thialsawm theih bak kan keihthla leh dawn ngeiin a langin kan lo hre ve a nih hi maw le.