THUNUNNA

Japanese High school naupang rual, kalrem (march past) a an kal lai kha ka mitthlaah a cham reh thei lo. An kal rei zawng te, an kal thui zawng te han hmuh a, an kal paha tihdan chi hrang hrang an entir hnemzia te ngaihtuahin keini sikul naupangte chuan tun kum sawm lo kal leh tur chhung hi chuan khatiang khan an ti ve thei dawn hauh lo tih a lang rengin ka hria a. Kan tluk lo ngawih ngawih hian ka hria a, hmuhnawm ti tak si, mahni hnam ngaihtuah chunga ka enin hrehawm ka ti. Khatiang kaldan (march past) kha naupangho tihtir tum ve ta ila kan Aizawl nuho tam tak zingah hian, ‘Naupang hetiang tihtir a tul em em lo. Kan pa ka hrilh dawn.....’ han ti thei mai te hi kan kawl nualin ka ring a.

Chu chauh ni lovin kan taksa chakna (physical fitness) hian a phak ve lovang. Khati khawpa thiam bel tur chuan zir hun chhung a rei dawn a, darkar tam tak zir a ngai ang. Sikula an lehkha zir tur zir tho chung phei chuan an thawh nasat a ngai lutuk. Ti ve dawn ta ila nuho phun thawmah kan political party (rorelna chang lo apiang) ten sawichhiatna leh sawi hnawmna an zawng ngei ang tih a chiang. Sikul tan hma kan pamtul leh tak nachhan pawh kan khawsak dan pumpui leh thil thui zawk kan hnam tana ngaihtuah lova, kan chhungkaw mal mal tan tuna kan awmdan aia nuam lo kan tih vang leh thawh hma peih loh tlangpui vang te, pisa kai nuho thenkhat leh paho thenkhat âng thawm avang te mai mai niin ka hre tlat a. Hmasawnna tura mahni inthunun ai chuan kan nuam tih dan tawka khawsak hi kan tuipui tlat a ni.

Kan hnam thlen chin tur hi kan inthununna san zawng atanga teh tur a ni ang. Chu inthununna bul intanna chu dan kan pawisak zawng atanga teh leh tur a ni a. Dan kan pawisak zawng chu kan dan kenkawh dan a zir a ni ang. Vawiina kan retheih avang hian rethei reng tur kan ni tihna a ni lova, vawiina pawisa kan neih avangin hausa tur kan ni tihna a ni hauh lo bawk. Vawiina rethei, mahni inthununna nei tha chu a la ding chhuak ang a, vawiina hausa hi mahni inthununna tha tak nei lo chu nakinah rethei takin a la awm thei. Mitthla leh benga cham reh thei lo, tha lo ka tih tak mai pakhat chu tuna kan CM ni mekin kum sawm kalta lama, “Dan te chu bawhchhe lova hel (bend) thiam tur a ni,” tih thu a sawi kha a ni. Khatiang rilru pu ram hruaitu hnuaiah chuan dan hian zahawm lam pan lovin zahawm loh lam a pan ang tih a hlauhawm tlat.

Kan ram pawh hi Central sorkarin pawisa min rawn pe hnawk pawh ni se nakum lamah chuan insawi khawngaihthlak leh hliam hliam ngai khawpin kan rethei leh ang. Mahse insawi khawngaihthlakna tawngkam hman thiam hian min chhan zo ta meuh lo tih chu hriat a hun ta viau. Central sorkar hian pawisa min pe tam tawh a, kan hman dan hi a tha tawk lo ni ngei tur a ni, kan tihtur aiin a tituin kan hlawkpui ziah niin a lang. Inthunun a, inrenchem lam ai chuan a thei theiin a awm sa insalem chiam te, a awm sa phai thei lo ang hrima thuneihna chan chhunga hman te hi kan chemkalna zawng tak niin a lang a. A pawi takzet a ni.

Kan Finance Minister hlui, tuna kan sorkar hrawn mek hma chiah a Mizoram pawisa enkawl a, cheng tam tak Mizoram tana hnutchhiahtu kha ka bia a, ‘Engtinnge i tih?’ ti a ka zawhna chu eng danga min chhang lovin, ‘Tihdan dang tehchiam a awm lo, inrenchem a ni mai,’ tiin min chhang a. Mizoram pawisa dinhmun chhe tak enkawlin bul a tan a, an hun tawp a lo thlen chuan kan pawisa dinhmun pawh ziaawm takin a chhuah a. Mahse kum hnih khat lekah tuna kan sorkar hian sorkar hmasa pawisa hnutchhiah a hman zawh vek bakah pawh puk belh mai pawh ni lo, puk nawn awn awn pawhin sorkar hnathawk hlawh te hren a la ngai ta a. A bul ber chu pawisa hman kawnga inthununna that tawk loh vang a ni. 

Mizoram sorkar pawisa dinhmun chungchangah hian tun dinhmunah chuan inthunun hi a harsa hlein a rinawm. Min thununtu ber tur leh pawisa enkawltu ber ngaihdanah hian vairamah khuan tuizem phai thei lo, zuk thal pawha rawn inchhung khat leh nghal zur zur thei a awm a, chuta tang chuan Mizoram chuan thiamdan chi hrang hrang hmanga zu thal chhuah mai tur ni hian a lang tlat a. Pawisa tam thu sawi vak vak te, engemaw tia kum nga chhung leka engemaw tih fuh chuan IAS hna pawh bansan rawk rawk duhna tur khawpa eizawnna hmuh fuh lam te hi kan tuipui zawng a ni tlat a, heng zawng zawng hian inthununna lam a kawk lo vek. Mahni inthunun lo mimal chu an buai thin angin inthunun tha lo sorkar hrawntu mipui leh sorkar chu kan buai ngei ngei tur a ni tlat.

Kan sorkar hna thlenga kan inthunun that lohzia ka ngaihtuah chang apiangin ka rilru a na thin a, sorkar hna hmu zo ve lo te thiamna leh tlinna te, an inpek theih turzia te ka ngaihtuahin hrehawm ka lo ti thin. Inpe tak leh tha taka thawk duh tam tak kan kawl reng laiin thawk thei lo, thawk tha duh lo, thawh dan pangngaia thawh chuan hek zawka inhre tlat ni awm fahran kan kawl teuh mai leh an zalen lutuk hian rilru a tina. Heng zawng zawng hi inthununna that tawk loh rah a ni a, kan tuar nasa em em a, kan la tuar zel ang. 

Nakin lawkah chuan Treasury khar te hi kan la sawi ri leh uaih uaih ang a, a khar te pawh kan la khar tak tak mai ang tih hlauhawm tak a ni. Kan sorkar hrawn mek, kum 2018 kum tawp dawn atanga sorkarna fawng vuantu han sorkar phat kha tihtur insem fel leh inkaihhruaina fel duan lama ramtang ta lovin pawisa hman lamah khan a ramtang hma lutukin ka lo hre ve a. A thei pawl kha chu a pumpui hai tettu ang maiin an che nghal pawp pawp maiin ka lo hria a. Kan hotute hmel han en a, an thawm han ngaihthlakin an thaw kha a veng riauvin a lang a. Mahse a Planning Department e, a Treasury e, a Finance Department leh sorkar sumpui khawihtute kalhmang engmah hre ve lo tan engmah sawi tur a awm lo. Mahse kan Mizoram sum hi chu englai pawha derthawng reng a ni tih hi kum sawmhnih kalta atang khan a chiangin ka hria. Chuti chunga inthununna fumfe awm lova kal chu kan tlin lo hle a ni tih kan
Treasury nghaktute hian an hrechiang lehzual ang.

Kan sorkar office te inthununna te, kan Minister te inthununna te, kan hnathawhna kawnga kan inthununna te leh kan Chief Minis­ter ber mai inthununna te hi kan ram hnukpui hriltu a ni lo thei lo. Mizoram bik phei chu India ram state dang tam tak tluk pha lova mahni intodelh lo tak mai, mahni state chhung atanga chhiah leh ilo atanga pawisa hmuh nei tlem hmingthang kan ni a. Chutih laiin kan sorkar hnathawkte hlawh a sang a, kan MLA te hlawh a sang em em a, India ramah fatu vulh nasa ber zinga mi kan ni. Lakluh tlem si, incheina leh pocket money lama rate sang si hi kan ang viau. 

Kan inthunun that a, kan kal­phung kan chher danglam theih phawt chuan reiloteah kan danglam vek ang a, kan dinhmun a danglam vek thei. Japanese naupangte kalremin an kal a, kawng thui tak, bahlah hauh lova zawh tur leh ke chheh sual hauh lova kalkawnga lam dan chi hrang hrang an entir khan nasa taka zir a ngai a; nasa tak a lam zir bawk, lehkha zir bawk tur si chuan an thawhrim a ngai a ni mai. Thawkrim tur chuan a tawpah chuan inthununna bawk an mamawh. Kan thiannu RMI chuan USA a an hnathawhnaah chuan a chhan hriat lohva mi, a hnathawhna atanga ni thum a bo chuan amah leh amah a inban a ni mai, tih thu a sawi a. Keini sorkar hnathawk te hi chu thlakhat pawh awm lo tawp mah se kan inban mai lovang. Sorkar hnathawk ni lo, mimal hnuaia thawk te leh Corporation leh Semi-Govt a thawk te pawh kan hnaa kan zalen em emzia han en hian kan sorkar hian tun ang lo deuhva min enkawl hi kan mamawh hlein a lang.

Treasury khar te, pawisa awmsa pawh lak chhuah theih loh khawpa kan retheih lai te, hnathawktu hlawh kan pek theih loh lai te hian kan thupui ber chu lungphum phum leh phullem phah niin a lang a. Sorkar hnathawk hlawh pawh pe thei lovin phullem heti zozai phah tuma lungphum te kan han phum rup rup mai hi chu phurpui a har mang e aw!