Guest writer
PL Liandinga
INTHLAN CHUNGCHANG TLEM
AMC kan inthlang zo chiah a, inthlan dang, Serchhip bial inthlan kan hmachhawn leh nghal dawn niin a lang a. Kan democracy kalphung hi a danglam hma loh chuan inthlan hi kan hmachhawn zel dawn tih hi thil chiang sa a ni. MP, MLA, Local Council/ Village Council, AMC inthlan te hi a rual ni lova nei zel tur chuan kum hnih dan velah emaw, inthlan zel a ngai. Kan inthlan nungchang hi kan ram awmdan tur thui tak hriltu a ni.
Vawiin thlengin Mizoram Chief Minister chuan inthlannaah vote tihchingpen a awm ni awm takin a la sawi ta lauh lauh a. Vote tihchingpen hi thil namen lo tak a ni a, dan naranin a sawitute tlin loh kumah hian a awm duh chawkin ka hre thin a. Sorkar hnathawk, inthlanna lama duty ve tawh thin tan chuan vote tihchingpen hi rin a harsa duh hle mai. Kei phei chuan vote tihchingpen ai chuan Aizawl khawpui chunga kawng chhawng kaltir hi a awlsam zawk fe law maw ka ti rum rum.
Kan inthlan chungchangah hian mi tam tak chuan pawisa kan sawi ri ta fo mai a, sawi rik loh hleih theih lah a ni lova. He pawisa hian kan hnam a nghawng dawn tih hre lovin mi thenkhat chu kan fir lovin kan duh hrawmhraw hle ni te pawhin a lang a. Heng hian kan hnam pawi nasa takin a la sawi thei a ni.
Hmanlai atangin zirtirtu lak hi politics khelh nan kan hmang laklawh a, vawiinah chuan sorkar sikul zawng zawngin a chhiat phah zo ta vek a nih loh vek pawhin kan hnualsuat phah zo ta vek mai. Zirtirtu, inpekna tel lova zirtirtu hna thawk tura lak, thununna hnuaia kun thei lo te kan lo nei ta nual a. Mamawh an nihna hmuna awm lova, mamawh an nih lohna hmuna awm thei tlat zirtirtu te kan kawl ta ruih mai. Heng zawng zawng hi zirtirtu kan lak danin a zir loh avang te, kan enkawl danin a zir loh avang tea lo thleng a ni a. Tu dang mahin tuar lovin he kan Mizo hnam hian kan tuar a. Kan hnamin a tawrh nasatzia hi sawiin a siak lo. Sorkar sikul kan rin tak loh avangin mimal sikul, zirtirtu thawk tha duh lo chu bantir mai theih tur awm khawmna kan pan ruih ruih a, zirlaibu te, chawchhun te thlenga sorkarin a tumsak dawn pawhin sorkar sikul a kal chu kan duh ta lo. Heng hi a tirah sorkar hruaituten District Council hunlaiin a chi an tuh a, a lo thang lian ta zel a. Tun hi kan lo thleng ta.
Inthlanna lama kan sum thehthang dan leh senso dan chu hmun tam takah chuan a rapthlak ta hle a. Heng senso awmtirtu chu thingtlang pa tam tak hi an ni. Tunah chuan thingtlang lama MLA inthlan a ding a, tlin ve tum tur si chuan nuai sawmhnih aia tlem lo hum chu a tina tin chhin chi loh ang hialin a lo lang ta a. Bial thenkhatah phei chuan nuai sawmnga te, nuai za te an sengso ta. Hmun pakhatah chuan MLA candidate pakhat chuan Block pahnih tan cheng nuai sawm, an insem turin a pe a, a pawisa dawngtu zawk chuan a lehlam Block a pe ve duh lova a candidate pawh a rilru a na hle tih thawm te a awm a. Unit leh Block hruaitu, pawisa mamawh sawi tam thiam deuh deuh mai an awm ta nual a. Chung mite chuan inthlan zawh chuan ‘Motor an lei’ tih te, ‘An choka an sa tha,’ tih te, ‘Sofa set an lei’ tih te a awm ta nuai nuai mai.
Hmun pakhatah chuan inthlan zawh vek tawh hnuah candidate chu cheng nuai nga an thing chhuak a, sem darh leh tawh chuang lovin Block hruaituin a ak pilbo ta tih te a awm. Hmun dang lehah chuan ui talhna senso atan cheng sing thum pek an ngai tih te a ni. Candidate te chu lo kal a, rawn campaign turin an han sawm a. Lawm takin an lo lawm a, thatho takin zanriah te an lo buatsaih a. Mahse a senso hi a tam tham ta thin em a ni. Hman deuh kha chuan buh inphurhsak te kha a lar viau. A then chuan, ‘Hei inhmuhkhawm in ti si a kan lo kal a,’ an ti a, motor an hire hmiah hmiah a, an motor hire-na senso candidate tum tur a ni mai. Thenkhat lahin, ‘Kan haw duh a motor chuan man,’ an han ti a. Ni danga Sumo a chuang ve mai thin te khan Taxi hire haw kher an han tum ta thin a. Khawchhak lama khaw pakhatah chuan mi pakhatin, ‘Hei kan chhungkua hi chuti zat kan awm ve a, cheng nuai hnih min pe la kan vote ang che,’ a ti a. A candidate chuan chutiang thil chu a tih duh zawng a nih loh avangin a pe lova, a tling ta lo tih a awm bawk. Chutiang Mizo pa chu khawchhak ramah an lo awm tih hriat kha duh aiin kan hre thui mah mah tawhin ka hria.
Inthlan senso hi a tak takah chuan a tam tak tak vak lova, a Block hruaitu leh Unit hruaitu a zir mai a ni. Aizawl khawpuiah chuan nuai sawm pawhin inthlan hi a hmachhawn theih ngeiin a rinawm. Chu pawh pawisa enkawltu a zir a ni leh bawk. Mi pakhat chuan, ‘Inthlan hmasaah nuai sawmhnih vel an lo seng a. Pawisa kha ka enkawl ve ta a, nuai sarihin inthlan kan zova, cheng sang hnih chuang candidate ka pe let,’ a ti. Inthlan senso hi inhawrkhawm nana chaw eiho, kal velna atana motor hire-na leh petrol man, poster leh pamphlet, aurinna hman man leh hall leh bungraw hawh man tih vel bak hi ngai vak lo tura ngaih a ni a. Hmun thenkhatah chuan mitthi te hi an han ral chiam mai a. (‘Ral chiam’ tih loh theih a ni lo, nikum hmasa lama thi tawh, inthlan campaign laia cheng sang ngaa inral tlat hi chu ‘ral chiam’ an ni). Pawisa hmanga vote lei siin vote lei tak tak anga lang chiah si lova lan an tum tih a hriat mai.
Unit leh Block hruaitu thenkhat hi chu inthlan dawn hnaih chuan hmu lo ila mit a hahdam phian thei. Pawisa menin an meng a, pawisa lamah an duh anga an hlawkpui dawn loh chuan, ‘Ekhai, keini zawng kan che ve thei lo a ni e,’ tiin thiam takin an hawi tau ngat ngat mai a. Inthlan dawnah chuan Party keh thei mai tur ang lek lek tein an han awm a, chu chu inthlan hmachhawn tur tan chuan huphurhawm tak a ni. Hetiang boruak rimchhia leh tenawm hip peih loh vanga inthlannaa intawktarh duh ve ta lo mi tam tak an awm a rinawm.
Amaherawhchu, inthlannaa pawisa seng hnem apiang hi an tling chuang hauh lova. Pawisa dawngtu tam tak pawhin pawisa an dawn avangin an vote chuang kher lo lehzel te hi thil lawmawm tak chu a ni ve. Tun AMC inthlanah khan kan nau pakhat chuan pawisa a dawng ve nual awm a, mahse a sangbi pawh a kai lem lova. A pawisa dawnna chu a vote leh vote loh ka zawh lahin, ‘Hetah vote ka nei hlei nem, ka la transfer lova,’ a ti fel then mai a. A pawisa dawnna lah, ‘A khawi tih bik pawh a awm lo, ka la lawr nual,’ a ti leh mai bawk a. Heng hi chu ngaihmawh tham pawh a ni chiah lo, khawvelin a ken tel therhlo anga ngaih tur a ni ve ang. A ngaimawhawm ber chu Unit leh Block hruaitu duham, candidate te a singbi leh nuai bi a ei tum ranho hi an ni.
Inthlan dawna pawisa hmanga vote lei hi a dik lova, a tha lo mai ni lovin a tenawm a. Theih ni se pawisa hmanga vote lei tumtu reng reng chu theih anga nasaa rawk hi a tha law maw ka ti hial. Pawisa kan dawn a, kan vote leh si loh chiah hian kan pawisa dawn kha a thianghlim ta sawt a ni. Kan pawisa dawnna kan vote zui chiah hian thamna kan la tihna a ni. Chhia leh tha hriatna thiang kan inhminsak a, invauna te, pawisa hmanga invurna te tel lova vote thlak hi kan tihtur leh kan chanvo dik a ni. A hring a hrana pawisa min pek lek phei chuan ngaihtuah dan hrang hrang a awm thei :
(1) Pawisa hmanga kan vote lei tumtu hrim hrim chuan mihring pangngai, mahni duhthlanna nei ngam lo khawpa rethei angah min ngai a, min hmusit hle tihna a ni.
(2) Min hmusittu kan vote phei chuan kan lo hmusitawm tak tak tihna a ni.
(3) Pawisa la si a amah kan vote loh chuan kan zahawmna kan la hum hram hram tihna a ni.
(4) Kan vote kan hralh tih hi kan tu leh fate zingah kan thil sawi ngam ngai loh tur a ni.
(5) Vote kan hralh duh ngat tawh chuan mi dik leh rinawm ni lo, pawisa vawrh thei apiang hnenah rorelna fawng kan hralh hnial lo tihna a ni a, hnam pawi kan khawih tihna a ni.
(6) Vote hralh duh mihring tan nawhchizuar te, zu zuar te chu sawisel ve hauh loh tur a ni. Anni aia tenawm zawk daih kan ni tihna a ni si a.
Inthlanna hi kan ram hnarkaitu tur zawnna a ni a, pawisa hmanga rorelna hmunah kan chantir chuan a rethei apiang hi a tuar nasa tur kan ni a. Mahse a rethei lo pawhin an tuar ve thovang.