Guest writer
PL Liandinga
CONTRACT LEH A KAIHHNAWIH
Mizoram kawng a chhia a, kan buai hle mai a, kawng thain a pal tlang loh lam apiang hi kan changkang lo tih chu a hriat mai. Kan changkanna daltu lian ber hi thil pakhat thlang chhuak dawn ila kawng tha tawk lo hi a nih a rinawm hial. Kan kawng chhiat nachhan bul ber pakhat chu a thawhdan hmang hi ni awmin keini Engineer ni ve lo leh ram rorelna fawng la vuan ve lo chuan kan ngai a. Kan thlirna tlangpui thenkhat chu han tarlang ila.
1. Mizoram Chief Minister ten kawng siamtu Department, PWD an han chang chat zel mai hi kan buaina bul niin a lang phawt a. Kan lo ngaihdan chuan Chief Minister berin kawng siam hna an chuh tlat tawh hian chhan eng eng emaw a neiah a ngaih theih a, chung chu a tha lam aiin a tha lo lam a ni duh viau. A hnathawktute lam atanga ngaihdan chuan Chief Minister ngeiin PWD a chan hi an duh tlat a. A chhan pawh Chief Minister nen an inhnek hnaih tlat a, a changtu Minister ber chu an tihlungawi tlat tawh chuan midang tan chuan sawi tur a tlem tawh viau tlat a ni. Hei hian kan ram kalphung thui tak a hril. Minister dang chan chu ni se, thil a lo fel tawk loh chuan sorkara mawhphurtu lu ber, Chief Minister hnenah sawina tur a la awm a, mahse a Chief Minister ber a lungawi tlat tawh si chuan sawi leh ngaihna a vang riau a ni. Chief Minister te ang chin hi chuan ngaihtuah tur dang an ngah tawh em mai a, chuvangin hetiang hna tam lutuk awmna Department, pawisa tam bawk si hi an chan chhung chuan fel a har viau dawnin a lang. Kawng siam leh a behbawm chungchangah hian tihdan phung pangngai tha tak leh rintlak tak nei ni ila chu Chief Minister tan pawh enkawl a theih mahna.
2. Tun dinhmunah chuan kan kalphung pakhat, a hming tumtu Contractor, a thawktu leh a neitu tak tak midang an nihna hi kan buaipui ta berin a lang. A hming tumtu Contractor te hi chuan thu chungin hming an tum man cheng za zela engemawzat hi an lo ei ve hmiah hmiah ni maiin kan lo hria a. A petu lamin thawk tura an pek taka chu Party mi leh sa tuemaw daih a ni. Mahse a hminga dan zawm ve a ngaih avangin tu Contractor hming emaw kha hman a ngai a. Chu zawng chu a ni mai. Chutah a hna hmutu, Party mi leh sa pawh chuan a thawk leh ta lova, a thawk thei leh a thawk peih dang emaw, a hralhna tur hre lehtu dang emaw te chuan a hna hmutu (sorkar lehkhabua a hming tumtu ni si lo) hnen atang chuan zaa sawmhnihpanga velin an han lei lehchhawng a.
3. Registered Contractor hming hmanga hna neitu hnen atanga lei chhawngtu hnen atanga lei chhawng lehtu chuan a duh leh a hralh lehchhawng a, hetah hi chuan zaa sawm velin an hralh chhawng tawh a. Chutia a hralh loh chuan amahin a thawk ve bawk.
4. A enga pawh chu ni se hnathawk tura hmanraw nei leh thawk tura khawvel dangin an ngaih, a mawhphurtu ber tura ngaih Contractor khan hna an thawk lo phawt a. Chung mite chuan hna hmuh pawh an inbeisei ta lo law law ni berin a lang. Dan anga in-register avang ngawtin hna a awm tawh lova, MNF lal lai chuan MNF mi leh sa tan lo chuan hna hmuh theih a ni lova, Congress lal lai chuan Congress mi leh sa tan lo chuan a hmuh theih hek lo. Hna hmutu kha a awmsa tlat a, a hming tumtu kha chu an duhdan anga hming tumsak theitu apiang kha bel chawp an ni ta zawk a. Hmun tam takah chuan hna la thawk ngai reng reng lo leh thawh tum tak tak hauh lo hnenah khan cheng nuai za man te, nuai zahnih man te kan han inpe ta thin a nia. Heti chin chauhvah pawh hian kan hna hi that ngaihna a awm tawh lo sain a lang. Eng sumdawnna mah la khawih ngai lo hnena sumdawnna lianpui hlan ringawt ang a ni.
5. He kalphungin a hrin chhuah pakhat chu mi ram leh hmundang angin a hming tumtu kha a mawhphurtu a ni lo phawt a. A hnathawktu kha hna dang pawh thawh tum tawh chuang lo, a chunga dan lekkawh tak tak theih chuang loh mihring, Party lama tlatlum tak ve ringawt a ni ta tlat a. Hnathawh a that loh pawhin a thawktu leh a hlawkna teltu ber kha chuan a eizawnna tak tak a nih ve loh avangin chuti takin a la runthlak lo thei tlat tawh a ni. Term hmasa lama Khatla bula lungrem laklawh lai chim avanga mi pali an thihna pawh kha a hna hming tumtu hna kha a ni lova, a hming tumtu khan engmah a hre ve lova, mawhphurhna pawh a nei hek lo.
6. Tun dinhmunah chuan hna hralh hi kan awmphung a lo ni ta mai a. A tirah 25% in an han hralh phawt a. Chumi zawhah 10% velin an han hralh chhawng leh a. Chuti a nih chuan za zelah sawmthum panga a’n bo phawt tihna ang a ni a. Contract hna hi tha taka thawhin contractor/a thawktu hlep tur atan chuan zaah sawm (10%) hi dan anga dah a ni thin a. Chuti a nih chuan hna thawhna tur pawisa zaa sawmkua khan hna thawh zawh a, zaa sawm erawhchu hlep tur a ni a. Amaherawhchu taimakna leh remhriatna avang tein chu aia tam pawh chu a hna tha taka thawk tho si khan a hlep theih tih a ni mai a. Tuna kan tih ve danah chuan a engamah hmain zaa sawmthumpanga (35%) hi a boruakah a ral sa der anga ngaih theih a’n ni phawt mai a. A hming tumtu kutah zaa panga emaw lo pek a nih phei chuan hnathawh hma hauhva pawisa bo lawk sa hi zaa sawmli (40%) a ni.
Cheng nuai za hmanga hnathawh tur kha kan Mizoram sorkar hnuaia hnathawh a nih avangin cheng nuai sawmruk a thawh a ngai ta hrim hrim mai a. Chuta tang chuan a lei chhawng lehtu an la awm leh a, hlep neih zel an la tum bawk si chuan hna thawh tur chu ngaihtuahawm tak a ni tawh. A lei chhawngtu duham dan a zirin nuai za man kan tih kha nuai engzat sengin nge an thawh ang tih tuma’n kan hre tawh lova. Chu chauh pawh a la ni lo, bill buaipuina man a la ngai leh a. Bill buaipuina kan tih mai hi bill buai lohna tura kawng sialna te pawh ti ta zawk ila a inhmeh viau ang. Bill tang pakhat ka hria a, cheng nuai sawmthum bill a tang a, an thawh zawhna a rei tawh si, a bill lah chumi khami i ti dik lo tih awm si lovin a tang tlat mai a. Cheng nuai thum an sawi ri a, a tukah a bill chu a chhuak fel ta mai a.
Hetianga tihdan chhuanchhawng mak tak kan neih lai hian kan sorkar hian thil tha chu duh tak tak ni sela a chunglam atang hian awlsam tein a siamthat mai theih. A hnuai lama an tihdan chu eng pawh lo ni se hna hian duhthu a sam lo a nih chuan a endiktu Engineer-te hi mawhphurhtir mai ni sela a fel thei mai. A hma lama dan lo anga an lo inhralh dan te, an inlei dan te chu engpawh lo ni se kawng siam tur kha a estimate/specification anga a chhuah loh chuan Engineer khan mawhphur mai sela. Mawhphur thei tur chuan an kutah thuneihna pe leh mai ila. Engineer-in, ‘A tha tawk lo,’ a tih chu tha tawk lo mai sela. ‘A tha tawk,’ a tih a, a lo that tawk leh si loh chuan a Engineer a kha hrem ngam mai ila. Chunglam atang hian, ‘Kha kha chu lo ngaithiam rawh,’ tih te hi awm lo sela kan la ziaawm thei awm e. Chunglam atang lo pawhin Engineer atang pawhin tihdan a awm thei tho mai. Hna a that loh chuan pawm duh lo tlat mai sela. Chutiang Engineer rinawm leh rintlak chu an awm nual tawh bawk. Engineer rinawm lo chuan an chhuanlam zawng zawng kha an pawmpui vek a, intifing awm takin hriatthiampui angin an insawi a. Chumi karah chuan ei an nei chawk. Engineer rinawm leh tha chu chunglam atang pawhin an nawr mai mai thei lo tih te a hriat ve bawk.
Kan awmdan hi a mak tehlul nen mak hi kan ti hlawm mang hauh lova. Kan tawrh nasat tawh tehlul nen kan la tlin phian mai a. Kalphung pangngaiah kan neih chho chu a ni ta reng mai a. A mawhphurtu bulpui ber chu hetiang awmtir phaltu Minister te leh Mizoram Chief Minister lo ni tawh te an ni a. Heti chunga Pathian thu tui taka kan la sawi thei te, kan thusawina lama Pathian hming kan la lam reng thei bawk si te hi chu hnamdang tan chuan hriatthiam chu harsa ve tak tur a ni.
Mizoram sorkar hnuaia contract hna kan kalpui dan hi chuan ennawn a ngai hlein a lang. Engti zawng pawhin heng hian kan tawrhna a thlen a, mipui tan a hrehawm em em a ni.