Guest writer
PL Liandinga
Zalen huang: KAN RILRU SUKTHLEK
Engtik hun lai nge ka hre ta lova, Chinese Premier pakhatin America a zu tlawh khan, ‘Thildang zawng hi chu a tha ka ti tho nain an kawng ber mai hi zial tawp tawp a, China rama hawn theih ni se ka ti ber mai,’ a ti e an ti a. China ram kawng te chu eng ang nge ka hre ve lova, America ram kawng chu a tha hle tih ka zu hmu ve.
Hmasawn nana pawimawh ber chu kan rilru sukthlek, saptawnga ‘attitude’ an tih hi a ni e an ti a. Rilru sukthlek a dik tawh loh hi chuan hmanraw changkang ber ber hi kan hlawhchhampui hial hual mai a. Ka hriat danin Industries Department hian khawl man to pui pui an nei a, thir hmanraw siamna lian, Lathe Machine an tih, man tam tak mai te pawh nei thinin an sawi a. Mahse kan hmang tangkai lo hlein a lang. Printing & Stationery Deptt. te pawh hian lehkha chhutna khawl man to leh changkang em em mai a nei a, mahse kan hmang tangkai tawk lo hle niin ka hria. Rilru sukthlek a dik tawh chuan thingtlang naupang berh chip chep hi thangkhat lian a ral chuan Aizawl khawpui veng laili a khawtlang hruaitu an ni mai. Kan rilru sukthlek hi ngaihtuah tham tak a ni.
Kan Engineer te hi an zirnaah chuan an thiam hle a, an han awmkhawm a, an han titi tak tak phei chuan keini ang mi naranah pawh lehkha thiam thei pawl ni ve ngai lo chu kan kimki ru chawih chawih a. Mahse kan kawng kan han siam a, Engineer fel tak tak, chhungkaw pangngai aṭanga lo chhuak, ‘Hei chuan danglamna a rawn thlen mai awm mang e,’ kan lo tih ruk te hi an thawk rei tawlh tawlh a, an thiante dang ang bawkin an in leh lo a changkang uak uak a, an kutchhuakin an hotu kal ta te tihdan hlui a ang tawlh tawlh a, a tawpah chuan kan tihdan ngai bawkah kan lut leh vek thin. Chutiang bawkin MLA an nih hmaa mi zahawm tak tak leh rilru tluang pangngai ve tak tak hi an han MLA a, an han Minister a, a tawpah chuan anmahni ‘Sir’ hleuh hleuhtute lo chu an be chak lo tawlh tawlh a, motor-ah an thu uluk tulh tulh a, an inchei nalh tawlh tawlh mai a. Tunhmaa kan kawm nel ve thin em em te kha an han nih rei hnu chuan biak an har tawlh tawlh ve thei tho. Heng zawng zawng hi rilru sukthlek aṭanga lo piang vek a ni.
Sorkar Department dangah pawh thenkhat hi chu an Department tlakhniamna lai sawipui theih hauh lova Minister leh sorkar fawng vuantu puh fai vek an tam khawp mai. Helai hi, chulai chu, han tih a, phak ang tawk tawk a hmasawnna tur thurawn han pek dawn apiang a, ‘Chumi Department-ah chuan....’ ti ta zung zung chi te pawh mitthlaah an lang uar uar. An tlakchham lai ngaithla thei hauh lo hnenah eng thu tangkai mah a sawi theih loh. A rilru sukthlek avangin.
Kan rilru sukthlek lan chhuahna mak leh langsar tak mai pakhat ni a ka hriat ve fo chu kawngpui tizim tura tu te in zawn emawa hnuai lam panna tur rahka (step) lo inrek ngawt thin hi a ni. Aizawl Bazarah hian chutiang chu a awm, hetia ziah zawng pawhin mitthlaah a lang. Bazarah chauh lo pawh veng hrang hrangah mi huangtau zual thenkhat, rahka chungchang chauh lo pawh a kawng hrang hranga vantlang tana hnawksak taka in leh lo din kan awm a. Kan kawng Engineer te, kan kawng enkawltu Minister te leh Land Settlement hotute rilru sukthlekah chuan, ‘An inhnuai panna a ni si a,’ tih te, ‘Mimal in han inthiahtir em chu a nuam si lova,’ tih a ni. Anmahni avanga tuartu tamzia lam kan ngaihtuah lo fo. Engatinge, ‘Kha leh chen kha vantlang ram la hekin an in hnuai lamah an lo chhuk tawh a, an hriat tawk lohna avangin kha leh chen kha vantlang tan an lo hnawksak tawh a, tunah zawng ngaihtuah phak baka lirthei te a lo tam takah leh kawng zau mamawhna a nasat tak em avangin an ram chin ni chiah lo mah se a hnawk zual chin hi chu ip ve tawh teh se. An in hnuai panna tur pek hi sorkar leh vantlangin kan ba lova, vantlang ram an rawn nek reng hi chu a rem ta lo a ni e,’ ti zawnga kan ngaihtuah loh le? Chutah pawh a langsar zual leh a hnawk zual chauh pawh han thianfai ila kan ziaawm hawk ang. Kawng kamah in kan sa a, kan in hnuai lama kan chhuk thlakna tur chu vantlangin min sih chhuah turah kan ngai ringawt ni te pawhin a lang a. Chutiang ngaihdan mawlmang zet neitu zahder anga lan chu kan hawihhawm thiam dan a ni a. ‘Khawnge in LSC han phawrh teh u le, in ram a nih chuan hei vantlangin kan mamawh si a kan lei te pawh a ngai ang chu,’ ti ta lo chuan, ‘Mi han tih hi a hrehawm si a,’ kan ti ta dial dial a. Chu chuan kawng zim a siam a, kawng chep a siam a, Traffic jam a siam a, Aizawlah phei chuan mumal lovin mihring nuai chuang kan khawsak nitin phah a. Kan rilru sukthlekin heng zawng zawng hi a hrin vek a ni.
Republic veng chhukthla kawng zau ta huau hi tunhmain hetiang hi a ni reng reng lo. PWD Minister Pu R.Tlanghmingthanga rilru sukthlek aṭanga lo piang a ni. Pu R.Tlanghmingthanga kha PWD Minister ni lo se hetiang kawng hi a awm ka ring lova, Chanmari - Ramhlun veng kawngpui zau lo awm ta hi Chief Minister Pu Laldenga rilru sukthlek aṭanga lo awm a ni. Rilru sukthlek hnaivai leh tenau, thil lian tham ngaihtuah lova min ‘Sir’-tu te tawngkam nala tawlhthlu nileng tawk te tein ro kan rel miau chuan veng chhung kawng a thang thei lova, kawngpui a thang thei hek lo. Thil tha, tih theih awm tak, a harsat deuh avanga han tih thuai theih si loh, mahse theih ngei tur si te, ‘A theih ang,’ ti a a theih dan kawng zawng ngar ngar a, harsatnate pawh sukiang tura bei tlat mi hotu kan mamawh ngawt mai. Mimal duhdan hnaivai te te tuipui lo mi, inthlan leh dawn a vote hmuh dan tur thlir a thil harsa engemaw deuh bihruksan a, hel daih ching lo kan mamawh ngawt mai. Aizawl khawpui thawvenna thu-ah Pu Laldenga leh Pu R.Tlanghmingthanga hi fakawm tak an niin ka hria.
Aizawl - Lunglei kawng te hi a lo berah kan pawisa awmsa hmang hian kilometre thum te chuan pawh hnaih mai theih niin ka hria a. Aizawl-Lunglei kawnga kal zawng zawngin darkar chanve aia tam kan neih belh chuan kan ngaihtuahna a zau sawt ang a, kawng enkawl tur a tawi sawt ang a, mahni inrin tawkna kan neih belh ang a, kan Industry leh Horticulture leh Agriculture thlengin ngaihtuahna leh thil awmdan a tidanglam ang a, a hring a hrana kan hun neih belh kan chhawr tangkai nen phei chuan kan hlawk dan tur hi nasa tak a ni. A...... thil danglam tur hi sawi sen pawh a ni mai lo. Mahse chu lam tuipui tho si chuan a ‘contract’ thawktu lama kan tuina hian kalkawng lama kan tuina hi a bawh bet leh thin ni te pawhin ka hria. Thunun theih loh Contractor, chunglam kutin a hliah khuh tlat te, hna thawk tak tak tura inngai hauh lo Party Worker hnena Contract hna lianpui pui pek a, a endiktu lam vau beh a, contract hralh chhawn ‘culture’ neih rikngawt te hi kan rilru sukthlek aṭanga lo awm ta mai a ni. A mawhphurtu an awm hi an thiam loh rualin awmhmun aṭanga ngaihhnathiam duh zel tawk kan awm hi kan thiam chuang lo.
Kan Aizawl dai vela thil lar ber chu milianho picnic spot a ni. Kan picnic spot te hi sorkar hnathawk lian te leh politician te ta deuh vek a ni a, sumdawng ta chu a awm ve bawk. Hei hian kan rilru sukthlek thui tak a hrilin ka hria. Picnic spot din tur hian a tlem berah nuai 70 te a ngaiin ka ring a. Nuai 70 seng chuan huan thlai thar theihna tur buatsaih ila phurawm tham tak niin ka hria. Kan ngaihtuahnaah picnic spot neitu nih kha huan tha tak neitu nih ai chuan ropui zawk leh tlo zawk tur niin kan hria a, kan ram hruaitute leh Senior Officer te chu picnic spot tha tak neih chuan ropui dawnin kan inhria ni chek tur a ni.
Punjabi-ho chuan, ‘Culture mumal pawh kan nei ve vak lo, kan culture ber chu Agriculture hi a ni mai e,’ an tih thu kha 1990 bawr vel khan thian pakhatin min hrilh a. Punjabi culture nghehzia leh hausakzia chu phat rual a awm lo. An lamdan (Bhangra an ti emaw ni) te chu lar tham a ni a, an zaithiam zinga kan han hriat thawi ve deuh Daler Mahndi te ang te kha hla hnih khatah khan a Millionaire ta hialin ka hria. Mahse Agriculture a an inchhuanzia leh an ngaih pawimawhzia sawi nan he tawngkam hi an chhak chhuak a ni. Keini, agriculture leh Horticulture lama chhuan tur la nei lo State-ah hian tu emaw hi cheng nuai za vel senga hma han la thei awm se chu kan kumkhaw titi te pawh a nih mai a rinawm. Mahse kan rilru sukthlek chuan picnic spot lam a tin tau mai si niin a lang.
Kan ram hian hlawhtlinna hrang hrang nei tur chuan kan rilru sukthlek kan siam a pawimawh khawp mai. Kan thil hawn (inaugurate) tawh tam tak, TV lama ropui taka kan chhuah thenkhat chu a hawn ni chiah daih te pawh a awm hialin ka ring. A then te chu a siamna senso leh a hawnna senso inzat te pawh a awm palh ang tih hlauhawm a ni. Kutben leh hawhaw (thil hawnnaah hian kut kan beng ziah si a) lama kan tuina te, nawmchenna lama kan rilru a sanzia te ngaihtuahin Computerised showroom leh Computerised networking leh picnic spot ai mahin taimak zirna sikul te hi kan mamawh zawk law maw ka la ti cheu mai.