THLAWHNA CHUAN MAN

Mizoramin kan tual­chhungah thlawhna chuan theihna kan nei ve a, kan lawm tehlul nen tunhnaiah Mizoram aṭanga thlawhna chuan man leh Mizoram a thlawh luh man hi ram­chhung hmun dangte nena khaikhinin a to hle mai tih a lo lang a. Thlawhna te ang hi chu thil lian tham, kalphung ropui tak leh mi leh sa thliar lova zin veivahna hmanrua anga kan lo ngaih kha Mizo tan bik a lawmawm lo thei dawn tlatin a lang a. Duh lo chung chungin rilru engemaw min puttir thei dawnin a lang ta tlat a, a pawi angreng ngawt mai.

Kum 1966 hma lam zawng khan namen lovin India sorkar laipui chuan min ngaihthah kan ti thei ang a. Kan inkal pawhna kawng te chu kan lai chawp a, kan tam mangan pawhin min hre pha mang lova. Ṭampui mitthi-ah pawh kan inkal pawhna chhiat luat avangin thlawhnain buhfai a thlak tawp a nih kha. Kan dinhmun chhe lutuk mangangin kum 1966 a dinhmun sang zawk kan han nawr takah khan min hmangaih tehchiam vang pawh ni lovin chutia inlak hran duhna rilru hial kan neih takah chuan min kuangkuah beh duhna avangin India ram bung pakhat anga chhiar tel lo ni tain kan inkal pawhna kawng te chu sial that a lo ni ta a. Aizawl leh Silchar inkawr kawng te phei chu sorkar laipui pawhin a ngai pawimawh bik kan ti thei ang. Tunah pawh chhim lamah kawngpui lianpui mai, Lawngtlai aṭangin ramri lamah an lai phei ruah a. Heng zawng zawng hi India ram inpumkhatna te, India ram venhimna te rilru pu a hmalakna a ni a, India ram pumpui tan heng thil hi a pawimawh a ni. 

Ram hian hma a sawn dawn chuan hmasawn lo bik leh thlauhthlak bik neih chu thil remchang lo, Development Theory kalh a nih avangin sorkar laipui pawhin ram pumpui hmasawn nan a hnufual te, a khai chhuah ngai lai te chu a ngai pawimawh fo thin a. Chutiang hmunah chuan a bikin pawisa sum a vurna lam te pawh a siam a. Engti kawng zawng pawh a zai khata he India ram ropui tak hi a luan a, kan changkannain changkanna dang a nawr chhuah a, a ram pumpui kan inchhem alh hi a ngai tih chu Development zirtute chuan an hria ang. 

Kum 1966-ah kan ram a buai a, a hmet mit turin keini hnam tlemte chu ralpui phiar a min phiarin bomb nen meuh min bei a. India ram chhungah India sorkarin bomb a thlakna awm chhun kan ni. A dik pawh a dikin a rinawm. Central India lamah khuan khawi hmunah mah India sorkarin bomb a thlak awm thawm reng reng chanchin thar leh chanchin hluiah pawh kan chhiar ngai lova. Hmun dangah bomb an thlak a nih pawhin Nagaland lamah lo chuan an thlakna awm hi han ngaihruat tur pawh a awm lovin a lang a, Nagaland-ah bomb an thlak awm reng reng kan hriat loh avangin a awm chhun kan nih hmel. Assam Parliament-ah Mizoram a bomb thlak chungchang an khel tumin Assam sorkar (chutih laia min awptu state sorkar) hotute chuan, ‘Ration kan thlak,’ an ti a. Prof. G.C.Swell khan bomb kawr (shell) lek chhuakin, ‘In ration hi ei a va har hmel ve,’ a ti e tih thu te chu kan lo hria a. 

Hetianga enkawl hnu hi kan ni chung chungin kum 1986-ah India rama hel pawl leh hel pawl inremna azawnga nghet leh tluantling ber tih ngam turin inremna kan siam a. ‘Kan hliam hlui te chu dam rawh se,’ tiin kan zai lungawi tawh emaw kan ti a. Mahse kan thlawhna chuan man (airfare) han en hian chhungpui fa emaw kan lo inti ve ringawt hi a lo zahthlak thei viau dawn mai a. Mizoram panna kawnga boruak hi a sut a hrehawm bik nge, Lengpui thlawhna tumhmuna lo tum veleh hian thlawhna khalhtute hi an na ta vawng vawng bik tih mai turin kan thlawhna chuan man a to ta bik em em mai a. A mak tih mai loh chu sawi tur a vang hle. Tehna hrang hrang, boruak mel hlat zawng te, thlawhna thlawh rei zawng te han chhut chhuahin kan thlawhna chuan man hi a to bik em em mai a, a mak a ni ringawt mai. 

He thlawhna chuan man to hian thil thuk tak a kawk thei a, thil thui tak a hril thei tih hi sorkar laipui hian hria se a duhawm ngawt mai. Keima mimal tak pawhin he thlawhna chuan man avang hian India sorkar a ka intuk luhna rilru leh ‘Kan ram’ anga ka lo ngaih ve thinna thleng pawhin a sawinghing titih mai a. Zawhna lianpui mai, ‘Eng vang nge?’ tih hi rilruah a lut lo thei lo. India ram hmun dang leh ram laili-ah hetiang hi an ti ve ngam ngai ang em? 
Hmun dang aia a let ngawt a to te, a thenah phei chuan a thlep thuma to zawk te leh chu ai pawha to zawka chuan man min thing ta mai hi Mizo kan nih vang nge, kan ram buai chungchanga rilru tluang taka inremna duh a tih nuam taka kan awm vang tih hial zawhna a awm thei. 

Mizo rilru kal tluang pangngai hi chu zawldawhna nen hian a inzawm a. Nat pawh a, ‘A na love,’ ti thin, phunchiar leh sawisel loh hram hram tum nunzia hi American-hovin, ‘Kan zawldawhna hi dawihzepnaah min ngaihsak a ni ang e,’ an tih ang deuh khan kan Indian culture hian mawl vangah te, hlauh vangah te ngaiin chuan man min thing ta nghek nghek mai em ni ang tih thlengin a ngaihtuah theih. 

Keima mimal rilruah chuan India sorkar hian kan ram buai laia min nghaisakna man kha min la pe tla hauh lo. Kan nu te, kan pi te leh kan farnu leh kan fanute Indian Army-in an pawngsual man kha chuti maia pek tlak chi a ni lova, sawi chhuah leh hrehawm khawpa kan tawrhna kha ka ngaihtuah fo thin. Kan khua min halsak man kha min la rul zo hauh lova, mahni thlawhhma pawh la thei lo tura min khungbeh (curfew) a, chaw khawn rilru pu tura min nghaisakna man kha vawiina kan thalaite hian la tuar zel a ka hriat laiin Tourist tualleng hip ve thei lo turin kan State tlawh pawhna leikapuiah nghardai hling an chhawp hnawk leh hi a ni hrim mai a. Na nget ngawt tak a ni. 
Heti a nih ngai chuan Mizote hian State dang aia harsatna kan tawh theihna tura hetia rilru hrang pu lo thei lova inkal pawhna remchang ber hmanga min nghaisa ta hi kan ngaihtuah ve a ngai ta viauin ka hria.