ELECTRIC CHHIT MAN

Tunhnaiah kan electric chhit man (Power tariff) chu ennawn a ni a. Mipui tan leh harsa zawk tan chuan a lung­ngaihthlak ngel ngawl hle mai. A chhan pawh he thil hi awm reng tawh tur, englai pawh a mitinin kan phurh ngat ngat tur a ni a. A hma aia a danglamna hi mipui chawi tur tlem zawng ni lo, a tam zawng zela thil kal a nih vang a ni. He thil hian eng ang takin nge min nghawng dawn tih tunah sawi mai theih a ni lo nain nasa takin Mizoram hian kan tuar dawn a, a tihngaihna lah chu a awm mang hauh si lo.

Tuna thil kalphungah chuan kan electric chhit man hi unit khatah Rs. 5.56 a ni a (Zalen chanchinbu March ni 28, 2021), kan chawi thar tur chu unit khatah Rs. 6.71 a ni ang (Ibid). A inthlauhna, a hma aia a tam belhna chu unit khat zelah Rs.1.15 a ni dawn a, chu chu April ni 1, 2021 atang hian hman tur a ni. A bill hian kan inchhung a rawn thlen chiah chuan mi tam tak kan phun ngei dawn a, mi tam tak khawsak a nghawng dawn. Thil siamtute thil siam man eng angin nge a nghawng dawn kan la hre rih lo nain thil siam man, electric power hmanga siam man reng reng chu to sawt ta sela a mak lovang. Thil siam ve lem lo, chhungkaw pangngai chuan thla khata kan electric chhit man hi unit 200 atanga unit 500 vel a ni a. Chu chu a nawlpuiin chawkrual ila, unit 300 vel kan chhi tlangpui angah a ngaih theih ang.

A hmaa kan electric chhit man ai khan chhung­kaw pakhatin thla tinin cheng 350 velin kan chawi tam tawh dawn tihna a ni. A hmang tlem deuhvin hei aia tlem deuh hian an sen belh tlem ang a, a hmang tam deuh phei chuan hei aia tam fe hi thla tinin kan sen belh tawh dawn a ni. Kum khatah chuan cheng 4,200 velin mi vantlang chuan a hma aiin kan chawi tam dawn tihna a lo ni leh a. Heng kan senso tam nachhan hrang hrang zinga langsar deuh ber chu kan Tuirial Hydel Project buai ta vak kha a ni kan ti thei ang. Kan that­pui tura ngaih kha kan chhiatpui ta ngat ngat emaw tih mai tur a ni.

Keia ngaih chuan he thil lo thleng tur hi Tuirial Hydel Project kan chawh buai atang khan a lang sa nghal vekin a hriat a. A enkawltu Engineer zinga pakhat chuan thil awmdan (kan Mizoram sorkarin thil a tih vel dan) atanga a thlirin, “Thus, Tuirial Hydel Project became P & E’s loss and NEEPCO’s gain” (Tichuan, Tuirial Hydel Project chu P & E tan hlohna, NEEPCO tan hlawkna a lo ni ta a ni) ti hialin a dah a. He thu tawite hian kan Tuirial Hydel Project kan sawngbawl dan dik loh avanga kan Engineer thahnemngaite rilru natzia a hril kan ti thei ang. Tuirial Hydel Project a zangnadawmna dik lo lutuk leh hna khaihlak zawng zawng kha NEEPCO-in tuar lovin Mizoram mipuiin kan tuar ta a ni. Sorkar hmalakna hrang hrangah hian mi thahnemngaite avanga mipuiin hlawkna kan neih ngei ngei rual chiah hian misual leh hna thawk tha duh lote avang hian mipuiin kan tuar ngei ngei ziah a. A lan chhuah hun a tlai emaw, a hma emaw, a liantham emaw, a te deuh emaw pawh ni se, kan sorkar hmalakna zawng zawng hi kan tih that loh chuan kan tuar a ni tih hi mipuiin kan hriat a tul hle. Tuirial Hydel Project kha nasa taka kan chawh buai avang te, Bairabi Hydel Project kan tihpuitlin loh avang te, Serlui B kan hluihlawn ngawt avang te, Kau-Tlabung Project a eirukna nasa lutuk avang te khan vawiinah chuan kan tuar a ni.

Bairabi Hydel Project te kha a hun laiin lo tipuitling ni ila vawiinah kan electric chhit man hi unit khat zelah pawisa sawmnga pawhin lo tlahniam hlauh se chu Mizoram mipui nawlpuiin kan hlawkpui ngei ngei dawn a. Tuirial Hydel Project siamna man kha vaibelchhe nga vel tal chuan lo tlahniamin hnathawktute kha tibuai ta lo ila chu vawiina kan electric chhit man hi unit khatah cheng khat te chuan a tlahniam ang a, chu chu kum sawm chhung chuan mipui tan hlawkna nasa tak a ni. Bairabi Hydel Project atangin kan chan ve tur kan thar chhuak ta lo mai ni lovin a buatsaih lawknaa kan senso zawng zawng kha a thlawn tak vek avangin kan tuar lo thei lo.

Chu chauh ni lovin vawiin thleng a kan chan tur kan chan tak loh hi a man sawi sen a ni tawh lo. A hun laia kan tih that loh avangin tunah Bairabi phei chu chhunzawm tum ngam chi pawh ni tawh lovin a lang a. Khatih laia compensation pek ngai lo kha tunah chuan a luidungah compensation pek tur a lo tam tawh lutuk a, khuah tum leh chu a tin pawh kan tin chhin ngam ta lo niin ka hria. Chutiang bawkin Serlui B Hydel Project, nuai 500 kan senso tawh hnua kan han hluihlawn leh ngawt mai leh, a hnua kan han tharthawh lehna velah khan pawisa tam tak a ral a. Chung zawng zawng chu vawiinah zawitein kan tuar ta delh delh a. Heng Project pahnih avanga kan pawisa tam tak a lo thlawn a a liam ta kha kan tuar ngei a ni tih kan hrethiam lo deuh niin ka hre thin.

Mizoram sorkar, a hun laia thuneihna changtuten tha­hnem­ngaihna leh tih tak takna tel lova thil an tih avangin kan pawisa kha a nuai za bi te, a nuai sang bi tein a ral mai mai a. Chumi kan hriatthiam loh avang emaw, kan ngaihsak loh avang emawin kan tawrhna tur chu kan pumpelh thei hauh lo. Lui tui chu dam tein a luang her her a, a kalkawng tur kan sial that loh chuan a kalkawng atana kan duh loh hmunah a luang a, ngawi rengin, zawi tein chhum lo chat lovin hreuh lo tura kan duh chu a hreuh ngat ngat ang hian kan pawisa senso awmze nei lo chu mipuiin kan hriatthiam loh laiin kan tuar ngat ngat thin.

Tuirial Hydel Project siam kha a hun laia kan bawhbuai nasat em avangin vawiinah hian mitin hian thla tinin pawisa kan chawi belh ta ngat ngat mai tih hi kan hriat atan a duhawm khawp mai. Theih ni se kan Power Project kan thawh that loh avanga kan chawi belh hi chawh chhuah a, mipui hi inhriattir a chakawm khawp mai. Mi faten thil lian tham an tih apiangin chumi zar chu mipuiin an hriat loh lai pawhin an zo ngat ngat a, keini ve chu thil lian tham kan tih apiangin a buaipuitu lam an hnianghnar vak a, mipui erawhin a nih tur angin kan hlawkpui lo zel thung a. A lungchhiatthlak takmeuh a ni.

Mi fing lo chuan tiauvut chungah in a sa a, a sak hun laiin, ‘Lungpui chunga sak te chu a ban khur laih a buaithlak em alawm,’ te pawh a ti ngei ta ve ang. (Tuirial Hydel Project Compensation an buaipui lai khan mipuiin, ‘Sorkarin a ti tlat sia,’ te pawh kan ti ve ang a; sorkar lahin insawi thiam nan, ‘An claim ve miau sia,’ te pawh an ti maithei a) Mahse tui a lo len hunah chuan a in chu a tlu sawp a, a buaina chu nasa tak a ni a, a ban khur laih hahthlak aia a let sawm tam takin a buai ta a ni. A hun laia a awlsamna leh hahdamna tur ngawt a ngaihtuah avangin a tawrh chu rapthlak tak a ni a. Chutiang deuh chuan a hun lai khan Tuirial Hydel Project Compensation dik lo lutuk leh mi pamham ten hnathawktu an tibuai te kha mipuiin lo phal lovin lo dang hlauh ila chu vawiinah loh theih lohvin kan electric chhit man hi hetiang zat em em ni lo hi kan chawi maithei a ni. A hun laia thil kan ngaihtuah loh avangin kan ngaihtuah tawh loh hnuah kan tuar ta thin a. Chu tawrhna lo thleng tur hmu thiam lo mipui tamna ram apiang chu an khawngaihthlak a, an rethei a, an chungah dik lohnain ro a rel nasa a, ram hrehawm a lo ni mai thin. Kum nga, kum ruk, kum sarih, kum riat, vel kal ta a sorkarin dik lo taka compensation a pek leh khami kaihhnawih a buaina avanga NEEPCO hna khaihlak kha a hnu kum sawm dawnah kan tuar tan dawn ta a. A hun a laia mimal tute emaw induhsakna te, NEEPCO hremna emaw kan lo tih ve rawk te kha vawiinah chuan kan chungah a lo tla ta. Kan tawrhna chu vawiinah a lo lang chhuak a, kum sawm lo kal leh turah a lang ang a, kum nga lo kal leh tur thleng hian kan tuar dawn a, keini’n kan tuar chu thu khat, kan tu leh fate thlengin an tuar ang.

Hmana dawt bill tuten emaw an lak avang khan khawilai emaw hian a tuar a, chu tawrhna chu thawidam mah se khawilai emaw siamna tur a daih loh phah lehzel a, ‘Hei tak hi a ni e,’ tih tur awm chuang si lovin kan tuar tih hi kan hriat lohva, tute emaw thawk khat an hlawk leh hlawk loh ngawtah a inchingfel emaw kan tih chhung hi chuan kan tawrhna hi hmun hrang hrangah a kal zel ang. Kan pawisa neih te hi dik taka hman pawhin duhthusam kan thlen phak loh tehlul nen a awmchhun pawh kan hman dik loh lek phei chuan kan tawrhna hi rin aiin a nasa zel ang a, a dik loh nasat angzia zelin kan tawrhna hi a nasa ang.