Guest writer
PL Liandinga
MHIP INTHLANG THEI LO
Kan hmeichhe pawl lian, Mizo Hmeichhe Insuihkhawm Pawl chu an inthlang dawn a, thu leh hla engemaw avangin an inthlan pawh Court lamin a phalsak ta lo hial a. Han ngaihtuah mai chuan a mak viau mai. Tlawmngai Pawl, thil tha ti tura Mizo hmeichhe fuankhawm chu an inthlan pawh Court-in a phalsak ta lo mai a. Tlawmngai Pawl te chu an peih mah nak chuan thil tha ti tur chuan lo fuankhawm se, mipa an ni emaw, hmeichhia an ni emaw a dang chuang lo. Thil tha ti tura pawl din peih an awm te chuan mipui leh sorkar tan chuan lawm viau tur ni awm tak a nia, mahse khawvel hi a lo chuti ngawt lo a nih hi.
Kawng khat ngaihtuah chuan hetia MHIP inthlang tur Court lamin an han khap ta tlat mai hi a lawmawm hle a tih theih. Pawl a ding a, chu pawl chuan kalphung te neiin member te an nei a, chu chauh ni lovin huhang te an lo nei a, hriat te an lo hlawh tak viau chuan a hruaitu nih hi a thlakhlelhawm chawp chho ta mai thin a. Chutianga huhang te a hranpaa a neih tawh chuan eng pawl pawh ni se a khap theitu emaw, engemaw sawi theitu neih emaw chu a lo pawimawh hle a. Court hi inrawlh ta lo se, thil kalphung hi dik bawk si lo ta se, engtinnge a dik lo tih hretute chuan an tih leh tak ang? Dik si lo, tihngaihna awm si lo te hi a awm mai palh ang tih hlauhawm a ni.
Mizo zingah chauh lo pawh pawl hrang hrangah hian hruaitu nih hi hnamdang te pawhin an lo duh viau mai a. Kohhran huang chhungah meuh pawh hian India chhim lamah te chuan hruaitu nih hi an lo inchuh bur bur thin. Pawl chu chutiang chu a ni thin. Keini Mizoramah chuan YMA te, MHIP te leh MUP te ang te hi chu Tlawmngai Pawl han tihah pawh NGO (Non-Governmental Organisation) an tih ang tak tak hi a ni chiah lova, CBO (Community Based Organisation) ang lam chi hi a ni zawk a, chuvangin heng pawlah hian miin nihna leh chanvo an chuh tawh chuan kan Mizo-Kristian-tlawmngaihna-nei-hnam rilru hian dik a ti thei tlat lo.
NGO leh CBO danglamna lian tak pakhat chu NGO chuan tih tum a nei a, dan a nei a, chu dan hnuaiah leh ram dan hnuaiah an thiltum tihlawhtling tur chuan a kal a. Chu an thiltum tihhlawhtlin duhtute emaw, chu pawla an tel loh chuan an eizawnna emaw, anmahni mimal tuinain emaw a tawrh theih tur emaw, a mimal taka hlawkpui thei tur emaw te chauh chu chu NGO-ah chuan an tel ve ta thin a. A awmzia chu NGO chu Pawl a ding phawt a, emaw, mi tlemtein tih tum bik neiin pawl an din a, chu pawl thiltum a mi tui leh chu pawl tangkaipui thei tur mite chauh chuan chu pawl chu an zawm a ni. Hmun tam takah Self-Help Group an din a, an thiltih ang chi a tui zawng khan chu pawl chu an zawm mai a ni. NGO thenkhat chu member sawm chuang lek te an ni a, pawngpaw tel hum humna chi pawh a ni chiah lo. Chu chu NGO kalphung pakhat lian tak chu a ni.
CBO erawhchu mipui awmkhawm sa behchhanin pawl a lo ding a, member-te chuan an eizawnna emaw, an tuina emaw avang ni lovin, hnam an nihna ang te, khawtlang mi an nihna ang te avangin chu pawl chu an zawm ta a. An kaldan tur an rel fel leh fel loh aiin a member tam leh tam loh chu an innghahna lian ber a ni. Engemaw zawnga ngaihtuah chuan CBO te hi chu a tel ve lo nih hi mi danglam deuh hna a ang hial zawk a. Chu vang chuan CBO te hi chu thil pakhat emaw, thil kawng khat emaw, nawr ngar ngar a, chumi atana thawk ngar ngar tur emaw chuan beisei chi an ni vak lo. Chu ai chuan member te ngaihven zawng leh ngaih pawimawh thil chi hrang hrang te, member hrang hrang awmna bial te te a mipui mamawh tlanglawn han phuhruk mai te leh member-te inpawl khawmna hlimawm tak siam te leh mipui rilrem zawnga kal te chu an pianphung a ni mah mah.
Tlawmngai Pawl han tih hrim hrim pawh hian rilru a tibuai thawkhat. Thenkhat chuan Tlawmngai Pawl, NGO member niin kan inhria a, NGO kan tih chu sorkar din ni lo pawl, sorkar department peng ni ve lo, mi tel nuai nuaina pawl member pakhat mai niin kan inhria a. Vairam NGO kalphung hre deuh te phei chuan hlawkpui tum ranin chu pawl chu kan bel te pawh a ni thei bawk. Kan tel chhan ber pawh mi tam tak an tel a, hmeichhia kan nih ve si chuan tel ve mai theih leh tel awm tak nih vang te a ni thei a. Chu pawla kan tel ve chuan eng lam hawiin nge kan pawl chu a kal ang tih pawh kan ngaihtuah lo. Thenkhat chuan Tlawmngai Pawl, Voluntary Association member niin kan inhria a, chu Voluntary Association chu thil tha an tih dawn avang te, thil tha an lo tih thin tawh avang tea keimahni duh thu ngeia kan telna (voluntarily associated) a ni. Tlawmngai Pawl a nih ang takin he a hnuhnung zawka tel te hi chuan tlawmngaih chhuah a midang tana engemaw ti tura ke pen te pawh kan rilruah a awm deuhvin a lang. Thenkhat dang leh chuan Tlawmngai Pawl kan tih chu tlawmngaihna changchawia midang tana thil tha ti tur pawla tel angin kan inngai a. Chu pawl aṭanga hlawkna hmuh lam chu ngaihtuah lovin midang tana inpekna lam ngawt kan ngaihtuah angin a ngaih theih.
CBO leh NGO hi kan ngaih pawlh phawt a, chutah hnamdang tihdan leh Mizo tihdan hi kan chawhpawlh leh deuh em ni a tih theih a. Kan Mizo rilruah chuan YMA te, MHIP te leh MUP te hi chu kan khawtlang behchhana pawl din (CBO) an nih ang takin khawtlang uaptu leh vengtu, inpawl khawmna hlimawm tak leh khawtlang rilrem zawng engemaw zeuh han phuhruk vetu ang deuh a ni awm mang e a tih theih a. Hlawkna neih nan emaw, thil pakhat bik a insawr bing tur emawin kan ngaihtuah lo. Kan pawl kumhlun (CBO), YMA, MHIP leh MUP te ang hi chuan thlur bik an nei a nih pawhin YMA leh Tlawmngaihna, MHIP leh Eisiam Dan, MUP te leh Mizo Culture te hi kan hmuhdan a ni mai awm mang e.
Hetih lai vek hian kan CBO te hi NGO anga kal a, Project te siam a, eng thil thil emaw, thiamna leh thlurbingna hmanga hlen chhuak tur anga ngaihna hi a hotu bawra mite hian engemaw ti takin kan nei ve thei thova. Mahse NGO ang tak taka thiltih leh kalphung neih chu kan rilruah a awm hauh lova, kan pawl ruangam (organisation structure) nen a inrem tawh chiah bawk si lo ni te hian ka hre thin. CBO ni chung reng si a NGO ang deuhva kan kal dawn a nih phei chuan kan pianphung te, mi min ngaihdan leh kan indin chhoh dan te ngaihtuahin kan hmanraw pawimawh ber chu rinawmna (reliability) te, inhriatpui tawnna (transparency) te a ni tur a ni. YMA a kan tel ve laia kan vairam thiante lo kalin YMA an ngaihsan nachhan pakhat ho angreng deuh chu kan General Conference report-ah khan buara hrui leina thlengin kan Finance Report-ah kan pek tel vang a ni a. Tunhma kha chuan ‘YMA sum chu a bo thei lo,’ te kan ti thin kha a ni a. Chung thil mawlmang tak tak chu kan YMA innghahna pawimawh tak a ni a. Chung rinawmna mawlmang tak tak kalsan si, a thiamna tak tak (efficiency) kawl leh lawi mang si lova pawl a kal chuan a buaithlak chang a tam duh a, pawlin awmzia a nei chiah lo thei. CBO, khawimaw lai laia kan phak tawka NGO ang deuhva kal nih te pawh a theih ang.
Kan han sawi kual ta chiam a. Kan sawi tum chu heng kan Tlawmngai Pawl te hi chu inthlannaa inchuh vak vak nen hian a inhmeh ve lem lo tih mai a ni. Inthlannaa inchuh chi hi chu a awm mai a. MLA nihna te, MZP hruaitu nihna te, eng Society hruaitu nihna te emaw te leh pawl thenkhat hi chu inchuh chi hliah hliah a ni a. Kan Tlawmngai Pawl thenkhat hi chu CBO a nih miau avangin heng CBO hruaitu nihna te hi chu inchuh tawk awm mah se mipuiin inchuh chi tak takah kan ngai thei lova, a chuha inchuh tling hruaitu hnuaiah chuan hetiang pawla tel peih hauh lo tur hi kan tam mai. Mahse, inchuhna a lo awm takah chuan a thelh theitu pun nachang hria kan awm te pawh hi a lawmawm viau bawk. Tun tumah hian thil dik lo a awm leh awm loh kan va hre ve pha lova, an sawi thenkhat han hriat hi chuan Court a inrawlh lovang tih pawh a hlauhawm rum rum. Court inrawlh ngai lova awm hi duhthusam a ni a, inrawlh ngai reng si a Court pun nachang hre lo awmkhawm nih ngawt hi a ropui lo.
Thil dik lo hi a awm a nih chuan a ti dik lotu te chuan an thiltih pawizia hi hria se a duhawm hle. Kan thian pakhat chuan, ‘Chuta kan awm lai chuan MHIP inthlannaa kal ve turin min rawn sawm a, tumah hriat ka nei ve lova, inthlan zawh a ka han hriat leh chuan Congress leh MNF inbeihna a lo nia. Chuta tang chuan MHIP-ah hian ka tel leh ta lo reng reng,’ tiin a sawi a. Mizo hnam tana pawl pawimawh tak, hmeichheho inpawl khawmna nuam tak tur kha mi thenkhatin an thinhrik tlat chuan a buaithlak duh hle. Chutianga mi rilru hnartu chu nih loh hram tum tlang tawh ila a lawmawm ngawt ang.