Guest writer
PL Liandinga
BUH, KAWNG, KAWLPHETHA LEH TUI
Tisa thila mihring mamawh bulpui ngaihtuah chuan chaw leh tui hi a pawimawh ber a. Chaw hi mamawh bulpui anga sawi a ni fo nain tui tel lo hian kan awm rei thei lo zawk tlat a. Mahse ram dinhmun te, khawtlang dinhmun te leh chhungkaw dinhmun te kan sawi chuan chaw ei tur hi kan sawi ber thin. Ei leh bar a kan dinhmun hi a pawimawh reng a. Mahse tunhma khawvel, mahni ei tur chu mahni thar chhuah kher a ngaih tawh lem lohna khawvel kha kal pel hretin chaw leina tur thil dang kan neih chuan chaw chu mahniin thar chhuak kher lo mah ila kan nei thei ta mai. Chuvangin, buh chinna kawnga kan dinhmun that leh that loh ai mahin ei leh bara kan dinhmun ti zawnga sawi hi a rem ta mah mah zawk. Chaw (rice) hi thar chhuak chiah lo mah ila a leina tur lam kha thildanga kan thar chhuah chuan ei leh bara hausakna tho a lo ni. A tawi zawngin, leilung aṭanga keimahni Mizoramin kan thar chhuah pumpui hi kan ngaihtuah tur a ni a. Hemi kawnga kan dinhmun that leh that loh hi kan State dinhmun enna pawimawh tak a ni.
Tunhmaa kan ngaihtuah hranpa loh, mahse kan nunphunga bet tlat si chu tui hi a ni ta. Mizo khuaah chuan tui kan chawi a, in tur e, insukna tur e, inthiarna tur e sawi lovin tui chu tui a ni mai a. Tunhnua tui in tur (drinking water) kan tih hranpa ang hi tunhma kan pi leh pu hunah a awm lo. Tui in tur bik kan siam hran lova, tui chu tui a ni deuh mai thin kha a ni a. Kan eirawng bawlna tui leh kan insukna tui leh kan tui in kha a ngai deuh reng a ni a. Mahse tui in tlak loh chu kan nei ve hranpa thin. Mihring khawsak phung lo changkang chho zelah a ina in tur bik tui hi kan mamawh zual a, hrisel nan pawh tui kan in tam ta a, kan dam chhung ni te pawh a lo rei phah ta te pawh a ni ang. A ina in tur ni lem lo, khawsak nana kan tui mamawh pawh nasa takin a lo pung ta a, tunhma anga tuikhur aṭanga han inchawi ngah rual kan ni ta lo. Kan changkan tak deuhva tui mamawhna a lo san takah chuan tui hi thu lianpui a lo ni ta.
Inkal pawhna kawng pawh kan mamawh ta ngang mai. Inkal pawhna kawng a chhiat miau chuan thildang zawng theihnghilhin kawng ber mai hi kan mamawh a inhriatna a awm thei. Engemaw ti ti a kal theih ngawr ngawrna chuan min tilungawi ta hauh lo. Dik tak chuan kan sorkar kal liam ta kha kan duh tawh loh nachhan lian tak pakhat chu kan kalkawng chhia hi a ni. Hrehawm kan tih nak alaiin kan sorkar khan ngaihsak tawk lovin kan hria a, kan sorkar hruaitu lu te tawngkam aṭangin an ngaihsak lo tak tak ni ngeiin a hriat theih bawk a. Loh theih lohna avanga kan kalna kawng kha kan zawh huphurh ngawih ngawih a, chutih nak alaiin kan sorkar ngai kha hrawn leh dawn ila kan dinhmun a tha dawn chuangin a lang lo em mai a, sorkar ngai hrawn leh kha chu kan lo hreh hle niin a lang.
Ei tur te, tui in tur te, kawng tha te kan mamawh em em a kan hriat laiin kawlphetha neih loh hi thil buaithlak tak a ni tih a lang sa reng a. Power supply a’n awm loh ngat chuan thildang zawng zawng awm vek mah se kan awm thiam tawh lo. Mizorama chhungkaw hrang hrang hi han en ila khawnvar (laltin) nei a ram kan awm tawh tlat lova, kawlphetha tel lo chuan kan khawsa thei ta meuh lo zawng a ni. A thei fa ni a inhria chuan zan lama thim thut hlauvin khawnvar aiah cheng sing engemawzat man te leh chutiang pui pui lo deuh, electric pangngai ang a inchhung tih enna tur (inverter kan tih mai) te kan ngaihtuah chum chum mai a. Chhun lamah hna tam tak chu kawlphetha awm loh rual rualin laklawh elkhenah pawh chawlh rup a ngai thin. Zan lamah ni se a thim rual rualin mipui nawlpui (inverter nei ve lem lo) chu kan ‘Eeee!’ dual dual a. A awm chhung zawnga lawm nachang hre lo fe fe pawh a thinrim rimah kan tang fo thin. Chuti khawp chuan a nghawng a na a ni.
Kan hriat sa reng hetia ka’n sawi leh kauh kauh nachhan hi chu eng dang a ni lo, heng thil ngaihtuah tur hian kan sorkar a inring reng tur a ni a, lu letin a tang tur a ni tih thu hi kan State-ah chuan a khat tawka sawi reng a ngaiin ka hria. Ngaihtuah satliah mai pawh a tawk lo hial, kan neih sa aia tha hi ngaihtuah a ngai. Dik tak chuan heng thil zawng zawng hnuah hian thil pawimawh dang chu theih ang anga ngaihtuah chauh awm tak a ni te pawh a tih theih. Sorkar Department dang te hi an pawimawh ngei mai, mahse heng kan sawi tak te hi nitin chu sawi loh, englai pawha mi zawng zawngin kan mamawh ti ila a sual hial lovang. Chutiang chu a nih avangin heng thilah hian inthlahdah chi a ni mawlh lovin ka hria.
Kan sorkar kal ta pawhin hna tha tam tak a thawk a. Thalaite duhzawng tak phul lem, diak thei lo, khu thei lo te pawh kan lo nei ve ta nual mai. Mahse inkhel thin ai chuan kan sawi tak thil lianpui pui hmang mawlh mawlhtu hi eng lai pawhin a let tam takin an tam zawk reng a. Sawi tawh angin a then phei chu ‘Eeee’ dual dual khawpa kan mamawh te a ni.
Kan han sawi tak te kha mamawh tak tein kan mamawh ngawih ngawih a. Heng mipui mamawh te hi kan mamawhna a nasa telh telh a. A hmangtu leh a chhawrtu tam dan a zirin hna dang te hi chu pawimawh ve tehmeuh mahse hmang hauh lotu hi an awm teuh mai. Chuti a nih avang chuan mi zawng zawng mamawh thil hi chu ram changkang pawhin an dah hmasa deuh thin. Khawvel inherin changkanna a her chhuahpui ang zelin hmana EGS kawngin a chhun pawh ngawr ngawr avanga lungawi titih mai thin kha kawng mam nuam deuhvah lo chuan kan lungawi tawh lo. Heng hi thil mak a ni lova, thil awmdan tur reng a ni zawk. Hmana tuikhur siamna sanction hmuh avanga lawm viau kha tuikhur siamna pek avangin kan lawm tawh lo, tui herh haw kan duh tlat tawh. Mipui mamawh ngaihtuah theitu ni a kan ngaih te dinhmun te hi han thlir ila, mipui nawlpui nen chuan kan inthlau ta viauin a lang a, mipui chunglam deuh feah hian khawvel nawmsakna thilah pawh an leng ti ila kan tisual lovang. Tunah ngat phei chuan MLA nih vang ringawt a cheng nuai sawm (motor man) fanghma no ei hmak theihna an nei ta lehnghal a. Kan sorkar hnathawk lianho pawh an nuamsa narawh e, phaia duty tur pawhin ‘entitlement’ te chu sawi a awm tawh lova, office pindan len zawng pawh ‘entitlement’ a awm ta lo. Chuti a nih chuan mipuite hi engemaw ti tak chuan pangchang pawh ni ila a thiang ve ngei ang.
Heng thil chi hrang hrang leh mipuiin sorkar kan beisei dan te, khawvel awmphung dang te han thlir a, kan ram dinhmun han thlir hian mipui nawlpui rawngbawlsaktu emaw, mipui pawisa aṭanga hlawh la te emaw chu ngun taka kan inngaihtuah a tulin ka hria. He Mizoram leh a mipui te hian kan mamawh zualpui kan sawi tak te hi chu duh ang tawkin kan la ban pha si lova.