Guest writer
PL Liandinga
KAN NGAIHTUAH DAN
“Duhthu i sam pawhin fimkhur takin duhthu sam rawh, i duhthusam kha i nei tak tak mai thei asin,” tih thu angreng kha a awmin ka hria a. Tam tak chuan, ‘Duhthusam mai mai te chu,’ kan ti ngei ang. Mahse thil hi ngaihtuah a lo ngai khawp alawm maw le. A tira ho tak anga lang hi a tawpah chuan a ho mang miah lova, mihring ngaihtuahna hi a ropuiin awm thei lo tur emaw kan tih hi a awm fo.
Mi thenkhatin mi In tha tak tak sa an han hmuh hian, ‘Pawisa te chu awm se kan sa tha ve thovang. Pawisa kan nei tlat lo alawm,’ an ti thin a. Pawisa an neih loh vang chauhva in nuam sa lo niin an inngai a ni maithei. Mahse chutianga titu tam ber chu pawisa pawh pe ila an sa tha leh chuang lovang. Kan in leh lo te hi ngaihtuahna atanga kan sak a ni a, a nih loh leh kan ngaihtuah loh avanga sa tha lo kan ni hlauh bawk. Mi in sak chungchang hi thahnemngaih thilah sawm lohva sawi ve ringawt ching ber pawl ka ni a. Mi tam tak hi chu in tha sa turin an huaisen tawk lova, an thilphalnain a tlin lova, an rilru zauhna leh thurawn an dawn thiamnain a tlin loh vang zawk a in nuam sa lo an ni - pawisa neih loh vanga sa tha lo an ni lo. A pawimawh ber chu ngaihtuahna a ni. Chuvangin, ngaihtuahna hi a pawimawh a, ngaihtuahna han tih pawhin ngaihtuah dan te, rilru kalhmang te a pawimawh khawp mai.
Hmanni lawk khan Higher & Technical Director a hnamdang IAS kan dah avangin kan buai deuh laih a. Awmhmunah pawi ka lo ti hle mai a. Mi thinrim lai taka lo sawi ve kha ka duh chiah lova, mahse khatianga hnamdang hrim hrim han rinhlelh leh han ep sa em em mai kha kan tih tawh loh turah te ka lo ngai a. Sorkar hna thawka rei tak lo awm ve tawh ka nih avangin hnamdang hi a sual mi tak lo chu chutianga han er tur hi an ni lovin ka hria a. Hmun tam takah chuan hnamdang nena kan inchiahpiah lo lutuk hi kan rilru a zim phah a. Keimahni ngaihtuahna bil te te kan chawi vawng a. Thu te tak te te kan khel neuh neuh a, midang ngaihtuahna nena inpawlh lova, kan tihdan te chauh kan khurbinpui melh melh hian nikhua a rei chuan kan hek zawk fo thin. Inelna tualzawl thuhmun a keini aia hnam upa leh tam zawk te kan el that ngam loh chu sawi loh, mahni aia te zawk anga ngaih te pawh el tha ngam lova, duhsak bikna hmanga din chhuah ve tum anga kan thalaite an awm anga lang kha tlawmah ka lo la a. Khatiang ngaihdan khurbing leh ngaihdan zim tak kha kan neih loh atan ka duh hle mai.
Tun hnaiah Serchhip biala inthlannaah vote thlak hun thuah kohhran thenkhatin kan remchan loh thu kan sawi a. Kan ngaihtuahna lam atang chuan dik viauin a lang tih chu a hriat mai. Mahse ngun taka ngaihtuah chuan kan chhungten motor-ah thil min rawn thawn se, chawlhni pawh ni se va lam zawk emaw, va lak zawk emaw chu kan tih tho a rinawm. A lo remchan tak loh emaw, a lo remchan tak zawk emaw chuan kan duh hunah va inkhawm zawk ila, chumi zawhah chuan vote chu kan thlak ve thei tho awm e. Tih hram hram ai chuan kan chawlhni chu min serhpui a, min zahsak hliah hliah turin kan duh a, a phutin kan phut a. Kum thum dan emaw, kum nga dan emawa engemaw han thleng zeuh te hi kan rinna leh kan sakhuanain chhiatpui vek turin kan ring emaw ni tehchek ni. Keimahni lam zawk kha insiam rem thei ila a va duhawm em!
Vote kan va thlak avang khan kan chhandamna a bo daih dawn ngei a ni tih lam thu hi Bible-ah a inziak hauhvin a rinawm lo. Kohhran mi kan nihna te, kan sakhua te leh kan Pathian mi nihna te hi a thu leh hla lama lek chhuah va va tur ni lovin keimahni leh kan nungchang lama lang chhuak tur zawk niin a lang a. Kan hotuten tha taka an ngen hnua min tihsak theih hlauh chuan lawm takin awm ila, a lo theih tak lohah chuan lungawi taka awm ve mai thei Mizo kha ni ila ka lo duh em em a. Mahse kan sakhua kha kan hmatheh ta viau mai a. Khatiang lam ai chuan kan hnathawhna lamah te hian, ‘E, kei chu chumi kohhran chu ka ni a, hetiang thil dik lo hi chu ka tan tih ve a theih loh alawm maw le,’ tiin a tawp thleng te hian tang ngam zawk ila tiin duhthu ka sam thin. Keimahni lam hi kan zahawm phawt ang a, midangin chu kan zahawmna chu min hriatsak theih chuan lawm takin awm thiam ila tih hi duhthusam chu a ni. Kan zahawm tawh reng hnu pawh a min zah duh loh pawhin la tuar tang tang thei ila tih a la duhawm cheu.
Kan mamawhna lam thlir lova, rethei anga inngaihna lian tak avanga thil kan tih thenkhat te pawh hi a awm vein a rinawm. Tlakchham vang leh a thlaphanawm avang ni hauh lova pawisa hrim hrim ui vanga tih awm tak tih loh te hi a awm thei a. Pawisa a nih tawh hrim hrim chuan midang hnena pek tum loh tawpna rilru te pawh a awm thei. Thawhlawm a nih dek dek tawh chuan thawh tam hlau hrim hrim pawh awm theih a ni. Kan ngaihtuah danah kan mamawhna te (a then chu damchhung nun hmang zo lek lek tawh, pawisa la kawl nual si te pawh awm theih a ni) chu eng ang pawh ni se midang tana theh chhuah emaw, khawtlang thatna tura theh chhuah emaw hrim hrim a nih chuan a tlem thei ang ber theh chhuah duhna te pawh a awm thei bawk.
Fiamthuin, ‘A thlawn a nih chuan hmarcha pawh a ei teuh duh,’ an ti a. Chutiang deuh chuan a thlawna ei theih hrim hrim chu ei tumna rilru a awm thei a. A thlawna neih theih chu mamawh vak lo mah ila neih hram duhna te pawh a awm thei.
Sorkar thil a nih dek dek tawh chuan hek thei lo leh hmingchhiatna awm hlei thei lo anga ngaihna a awm lian viau thei bawk a. Midang chan ve tur ngaihtuah tel hlek lova sorkar chu hek thei lo bawla bawl mai te pawh awm thei a ni. Kan Minister te zingah pawh tunhma atang tawhin mipui mimirin kan sorkar pawisa hi eng tiangin nge an tangkaipui ve ang tih ngaihtuah hauh lova mahni chan (mahni enkawl Department) lama kan hmingthat dawn phawt chuan sorkar pawisa a tam thei ang ber hnuh chhuah a, mahni intihlar tumna te pawh a awm thinin a lang.
Kan politician te rilruah pawh hian mipui chu rethei mah ila kan pawl leh keimahni kan lal a, thuneihna kan chan dawn phawt chuan engmah pawitih lohna hial neih mai pawh thil awm thei a ni. Mipuiin hamthatna chang si lovin, ei leh barah te intodelh si lovin, kalkawng tha nei si lovin, nakinah thangthar zel ten rilru dik rawn pu lo mah se vawiina keini kan lal a, thuneihna kan chan phawt chuan pawitih lohna te pawh awm ni tlat hian a lang a. Mahni pawl mi leh sa te chu duhtawk a vulh a, inthlan leh hun a kan tlinna a nih dawn phawt chuan engmah pawitih lohna te hial pawh awm theiin a lang.
Ram rethei zia an sawi pakhat chu, “Sorkarin engkim tihsak tura an beiseina ram,” tih a ni a. Chutianga sorkar beisei fai vekna ramah chuan kan awm ni hiala hriat chang a awm. Ram dangah chuan sorkarin thil tam tak a ti a, mahse mipuiin chhiah, an pawisa lakluh atangin zaa sawmthum te an chawi a. Keini chuan chhiah chawi reng reng chu mipui rawknaah kan ngai a, chuti chung chuan sorkarin engkim min tihsak se kan ti lawi si a. Eng sorkar tan mah tihngaihna a awm lovin a lang.
Kan awmdan pumpui hi a tlangpuiin kan rilru putdan leh kan ngaihtuah dan atanga lo zi chhuak a ni chawk a. Vannei bik leh vanduai bik te, khuarel chhiatna te chu a awm hranpa tehmeuh mai. Mahse ngaihtuah dan a dik chuan Japan ram te pawh indopuiah an tlawm a, an ram zawng zawng an chhu chhe vek a, mahse an ngaihtuah dan a dik miau avangin an chawr chhuak leh mai ni lovin khawvel midangte chungah hial an leng leh thei. Keini chu hmasawn tura min daltu lian engmah awm lo chungin kan intodelh lova, kan intodelh ve theihna tur pawh a thawktu leh a enkawltu lamin tihchingpen dan an hre zel ni te pawhin a lang.
Awlsam taka ngaihtuahna dik leh awmdan dik neih theihna chu thawhrimna leh dikna chawisan mai hi niin a lang e.