MIDUM

Tunhnaiah kan Mizo tlangval chhuanawm tak pakhatin midum pakhat (Nigerian mi ni awm tak a ni) avanga vanduaina manganthlak tham zet mai a tawh thu sawi pahin midum chungchang hi Facebook lamah kan sawi a. Mak tak maiin hmeichhe pahnih chuan kan Mizo mipate aia hnamdang mipa an ‘caring’ zawkzia an rawn au chhuahpui nghal phat mai. (‘Caring’ an tih hi tunlaia ‘duat’ kan tih hi a ni ber ang chu maw)

Tunlaiin Internet leh mobile lam aṭang te leh Bank Account leh ATM hmang tein khawvelah mi tam takin nitin mi chinchang hre lo an rawk mawlh mawlh reng a. Heta a phusa ber leh a ti nasa ber hi heng midum kan tih te hi an ni tih hi tlang hriat a ni a. Ka pension hma khan kan thawhpui pakhat pawh hetiang inbumnaah hian a tlu lut a, cheng nuai thum emaw ni kha a hloh hmin der ringawt mai a. A nuihzatthlak loh angreng khawp mai. Kan thupuia kan luh hmain mobile emaw, Facebook emaw, internet emaw kal tlanga pawisa pe tur ang che emaw, i hlawkna tur engemaw sawi a i account number diltu i tawn hlauh chuan i account number hrilh hlek suh. Hetiang hi khawvel ram hrang hrangah mi sing tam takin englai pawhin an dawng reng a. A awmze hre lo zual an bum theih apiang an vanduai a ni mai.

Mizoram bawrhsap lo chhuak pakhat khan Chakma te hi ‘criminal tribe’ (pawikhawih ching hnam) ti angin a lo sawi tawh ni awm tak a nia. Chutiang deuh chuan heng midum te hi hnam ropui lo tak anga khawvelin a ngaih an ni. Heng midum kan hmuh tam ber, Nigeria leh Kenya mi te hi khawvela ram hrehawm ber ber thlan chhuah aṭanga lo kal an ni a. An hnam chanchinah ropuina thu leh awmdan mawi aiin rorelna mumal lo leh tharum thawhna thawnthu a tam zawk a. Khawvelin chenna atana hmun hrehawm a thlan chhuah panga zingah Nigeria te phei hi chu a tel a. Chu chauh ni lovin Delhi vela khawsa midum tam ber khu Scholarship hmu a an sorkar suma lehkha zir tura lo kal, zir tha peih si lova ruihhlo leh inbumna hmanga khawsa kual an ni. Kan Mizo nulate kawp tam ber midum te khu Nigerian leh Kenyan midumte an ni.

Ram changkang lo leh ram hrehawm aṭanga lo kal an nih avangin an beisei a sang lova, an hmel en a hahthlak ang mai hian pawisak an nei tlem a. An ramah pawh saptawng an hman ve avangin anmahni lam dan ang ang hian saptawng hi an lam pial ve zung zung a, an tawng thei phian bawk lehnghal.

Delhi velah khuan kan Mizo nula thenkhatin midum an kawp nual a. Midum kawp leh midum kawp te khu engtin emaw an inpawh kual vel ni awm takin a lang bawk. Thenkhat phei chuan intih theih nan midum nena an thlalak te an rawn pho lang ngam ta hial a. Midum hrim hrim ngaihsan tawh loh nak alaiin a manganthlak ngawt mai. Hetia midum kawptute zinga thenkhat hi chu engtikah emaw drugs thubuaiah nghet tawk takin an la tang mai thei a. A midum kawp chuan a thiante hnenah nawhchizuar hlanin a hlan chhawng mai thei a. Midum kawptu thenkhat hi chuan engtikah emaw chuan inbumna thubuai awrhin Tihar Jail vel an la luah thei a. An kawppuiten tha te tea an tlanbosan thut te hi chu a vannei pawlah ka ngai. Heng karah hian midum mihring pangngai ve deuh tawng fuh pahnih khat awmin pangngai takin a inneih te pawh an innei ni awm a ni. Khawvelin vun ngo a ngaihsan a, keini Mizo te phei chuan ngona damdawi thlenga kan zawn ruai ruai laiin midum fa dum bel tlat mai pawm tur chuan kan farnute hi tuma’n kan duh lovin a rinawm. Hang ngaihnobei chu sawi loh, Bihar midum aia dum lehchhawng, a duma dum bel tlat mai te ngaisang tur hi chuan Mizote hian chhuan engemawzat kan kal pelh a la ngai ang. American-ho meuh pawh khuan an tlin meuh lo zawng a ni. Midum leh thatchhiat te khu inhmehin an hria a. Midum leh pawisak neih tlem te khu inhmehin an hre tlat.

Hetia vun rawng ang zawnga han tarlan te hi a fuh chiah lo thei a, mahse kan hmeichhiaten thil hlauhawm leh hlauhawm lo pawh hre lova intih theih nan te an hman tak tlatah chuan sawi awm loh loh pawh kan sawi a ngai ta a ni. India rama drugs leh a kaihhnawih a thil tivir veltu tam ber chu heng midum te hi ni a an lan lai leh internet leh mobile kaltlanga inbumna (cyber crime) lamah pawh duai lo tak an nih laia keini hnam tlem leh ram kilkhawra awm te’n chungho kawp chu kan ngam ta tlat a. Kan nulate hi tlema ben nat ve deuh chu an ngaiin a lang a, an harh phah hawk erawh beisei lem lovin keimahni kan infinchhuahnaah ngaih mai loh chuan kan ngaihchan chhungin an thleng thui hman ta em mai.

Mizo nawlpui zingah pawh inlar tha duh mang lova awm te chu an nu leh pa te hian an khawsak dan an hriat phak loh avangin mangan nachang an hre lo mai mai ang lekah kan lo ngai a. An lo intih theihpui phei chuan zia lo tak a ni. Midum lehnghal, tlangval ve si bengbeh beh, an hnathawh hriat mang lohva thawveng ve phian kawptu Mizo hmeichhia te hi vairamah pawh hmu ila biak pawh loh hian kan him zawkin a rinawm.

Hetianga midum han kawp vel duh tawh Mizo nulate ngat hi chu veng khat tlangval awm ngaihna hre lo, suahsual rawngbawl taimak avang leh inchei mak avanga lar tum te pawh an ang hialin a hriat theih. A ko haw thei chhungte tan chuan a rang a ranga koh haw vang vang chi an nih laiin kan chenna venga cheng ve atan pawh an itawm lo viau tawh, bumna nge an rawn hawn ang AIDS tih pawh hriat tawh nghal loh chuan. Midum kawp veltu kan nula te hi hnam thlirna tarmit aṭanga thlir chuan an laka thikthu chhiat a awl hle nain khawngaih tlak leh han ui viau tlak erawh an ni lem lovin a lang. Midum kawp zak zak duh tawh Mizo nula te hi chu khawi veng leh kohhran mahin an tangkaipui viau a rinawm loh. An mawl an chhuahna hmun hmunah hian tar thih thlengin tawm tlang law law se tih mai awl tak a ni.

Nulat lai aṭanga mipa teh nana nula duat thiam tlangval zawng den den nula (those who are running after ‘caring-friends’) te hi chu nula ropui lo tak, hnaivai tea mahni hmasial ve fe, a ngaihawm zawnga mahni dinhmun hlawh chhuah tum lo chi an nih te pawh a rinawm. A reng thuah he ‘caring’ thu hi a mawl ka ti. Mikhual nula, an zinna khuaa tlangval ten an lo biak that avanga mahni khaw tlangval te ‘caring’ lova hria te hian he hringnun chhiarkawp hi eng angin nge an chawh hriatthiampui a har a. Changkanna teh nana an rawn hmang haw a nih phei chuan a zia lo hret. Tih tak emah chuan mikhual nula ngaih tum Mizo tlangval pawh hi an zinna khuaah chuan an ‘caring’ ve thovin ka ring. Chu chauh a la ni lo, nupuite thil chhawm tam tawk loh avanga hal hlum duh tlangval te, nula kawp lai engmah sawi lova Nigeria ram lama tlan hawsan daih duh tlangvalte hi maw ‘caring’ kan tih?

Khawvel ram changkang lo ber aṭanga lo kal, mi rinhlelhawm kawp lui tlat a, insawi theih nana hman tum vanga mahni hnampui tlangvalte ‘caring lo’ ti duhte thu leh hla hi thutakah kan la dawn a nih chuan kan sakhuana thlenga ennawn a ngai hial ang. Kan nulate kawp midum zinga engemawzat phei hi chu khawvel chawk buaitu sakhaw lian ber, Muslim an nih te pawh a rinawm.

Hmanni lawk khan Mizo tlangval fel tak mai pakhat chuan hawihhawm thilah a Nigerian (midum) hmelhriat pakhat hnenah a ATM Card a hman hawhtir zawk a ni awm a. Ani lahin lainatna tel hauh lovin suahsual rawngbawl nan hmangin pawisa maktaduai engemawzat khawih chingpen nan a hmang a. A tlanbosan leh daih si a. Kan Mizo tlangval chuan a tih ni hlek lo chu namen lovin a tawrh phah dawn niin a lang. Midum te hi chutiang ti mai thei chu an ni.

Hman deuh tawh khan Bigdaddy Hmahmatea khan Internet hmanga amah bum tumtu a bum let thu a sawinaah amah bum tumtu chu a tak taka a lo lan meuh chuan midum bawk a ni tih thu a ziah ka chhiar tawh a. Midum te hi inbumna leh ruihhlo lamah an inhmang nasa hle tih te hi kan hre ve pha lo emaw ti ni awm taka min intihtheihkhum dawn a nih chuan ngawi renga tawrh chu harsa tak a ni.

Tlem laia midum tlangval, footballer an lo kal huk tum pawh khan Delhi lamah chuan khami nena inkaihhnawih thei ruihhlo tawlh rukna a inlar vat mai.

Hmangaihna avanga inzawm an nih chuan American an ni emaw, Chinese an ni emaw, Japanese pawh ni se kan nulate hian an kawppuite chu rawn hawn ta lawp lawp pawh ni se sawi tur kan nei tam lovang. Mahse bengbeh beh midum, ram changkang lo lutuk aṭanga lo kal, dum bel tlat mai te hi chu eng angin nge kan ngaih ang ka hre ve thiam pha love.