KAN THU LEH HLA TE

Tun hnaiah Mizoram buai laia Mizoram zalenna sualtu zinga Captain hmingthang tak pakhatin lehkhabu a ziak a, a chhiar tawh te tan chuan chhiar a manhla hle mai. A ziaktu hian ziah thiam emaw, ṭawngkam thiam emaw teh vak pawh a tum lova, a ziah ang angin a ziak mai a, chulmamsaktu fel tak awm lo phei se chu a pawr viauin a rinawm a. Mahse a lehkhabu erawh a hlu thovang. Thu leh hlaa tui vanga ziah a ni lova, lehkhabu ziak ngai lo leh thu leh hla lama tuina teh vak nei lovin a thil tawn leh thil hriat te dik taka puan chhuah tumna mai niin a lang a. Chu chu kan thlirna zawn tur pawh a ni.

Mizoram buai leh a chheh vel chungchang hi lehkhabu a ziah a awm ta nual a. Tunhma khan hetianga ziaktu hi awm se ka lo ti hle ṭhin a. An thil tawn ngaihnawm leh nuihzatthlak tak tak kha thamral maiah chuan a uiawmin ka hre ṭhin. Ka beisei ang ngeiin rambuai denchhena thu ziah hi a awm ta nual a, eng ti zawnga ziah pawh ni se a lawm ber te zinga mi ka nih ve ka ring hial. Pu R.Zamawia ziah te, Pu Bualhranga ziah te, Pu Hrangtawna ziah te, Pu Vanlalringa Sailo ziah te, Col. Lalrawna ziah te, Pu C.Zama ziah te bakah Rambuai Literature tih te leh Pu Vanhela ziah te bakah sawi kim loh te pawh a la awm ang.

Heng lehkhabu zawng zawng leh kan lam chhuah ve loh te pawh hi a vai hian a hlutna mualah chuan a hlu vek mai a. Kan rambuai leh kan zalenna sualtute awm chhohdan en a, boruak inlumleh dan te han thlir chuan mi pangngai tan chuan kan zalenna sual kha a lu lamin an bansan hma deuhva, mahse sipaite kha chuan rilru leh thinlung takin an sual chhunzawm ngat ngat thung ni ta hian a lang a. Vawiin thleng hian kha kan ram buai, 1966 a thil thleng khan Mizoram hi kawng tinrengin a la nghawng a. Khata ṭanga kan mize chhar chhuah te, kan nungchang chhar chhuah te leh kan awmdan thui tak khan vawiin Mizote zingah hnuhma a la nei kan ti thei ang a. Ram inrelbawlna kawngah ni se tuna kan Ministry (sorkar) hrawn mek pawh zalenna sualtu sorkar a ni kan ti thei ang. Ram buai aṭanga kum 50 ral hnuah pawh kha rambuai khan kan ram inrelbawlna a la nghawng ta zel tih chu chiang taka hmuh theihin a lang a. A la nghawng chho ta zel a nih pawhin a mak lovang.

Thu leh hla hlutna em em pakhat chu hun rei tak ami tawh pawh thil awmzia leh nihphung tarlanna a nihna hi a ni. Kum 1857 vela India sipaite, British sorkar laka an helna kha ‘Sepoy mutiny’ (Sipai helna) ti ngar ngarin zirlaiah te zirin kan lo chhiar ṭhin a. Mahse tunhnai, khatih hunlai aṭanga kum 150 vel a lo ral hnu chuan, ‘Independence tura beihna hmasa ber’ (First war of independence) tiin an sawi leh ta daih mai a. A mak angreng ngawt mai. Heng kan lehkhabu hrang hrang hian kan tunhma awmdan min hrilh a, a hmu thiam tan chuan thu pangngai ber ber aṭang hian thil awmdan tam tak a chhuidawn theih ṭhin. Kan ram hruaitute phei hi chuan vawiina an thiltih leh an thusawite hi ṭhangtharin an la rawn hre vek dawn a ni tih hria se a duhawm khawp mai. Ram buai lai khan titi mak tak tak a tam a, America buhfai tih te, America thlawhna tih te, America lawng rual (7 Fleet) te leh eng eng emaw a awm a. UNO tih te pawh a rik nasat kha. A hunlai chuan tumahin an hnial lovin an awih lo ngawt thiang kher lovang. Mahse tunhnuah thil awmze hriatna nena han ngaihtuah hi chuan khatiang thu tel lo khan zalenna chu lo sual ta ila kan tum te pawh a ruh zawkin kan inhruaina a dik zawk ang tih a rinawm.

Kan ram buai lai khan kan kalkawng te a la chhe em em a, thingtlang khaw tam tak kha motor luh theih lohna a ni a. Inbiak pawhna lah a chau em em a, lehkhathawn te kha a hring a hrana tlanpui vang vang ngai te a la ni a. Thil engkim mai kha a harsain kan ramdang hriat ve chhun chu Burma deuh chauh a ni a. Mahse tunah chuan ramdangah Mizo fate kan inhung chek chuk tawh a, inbiak pawhna lah ‘phit’ tih ai pawhin a rang ta zawk ang e tih hial khawpin a chakin khawvel hi a tuam chhuak a. USA a awm an ni emaw, Germany a awm an ni emaw, vawk-in bul aṭang pawhin kan tlangval awmṭha duh lo leh vawkchaw petu kan nula thlengin an be zung zung thei tawh a. Naupang sual pawhin rizai hnuai aṭangin District chu sawi loh, Mizoram State a mipui pawi a sawi thei a ni ta hrim mai. Kan hotute thusawite lah chu an sawi lai tak chu a thla lo la hman tawk an awm zel a. Lehkhaa thehdarh aia chakin mimal kuta biakhlatna khawlah an rawn thun zung zung thei ta mai a. Tunhma angin thudik tawk lo sawi mai te kha a thup theih lohva, thu ṭha tak sawi lah a darh chak bawk. He kan hmasawnna hi hman thiam a ngai a, a ṭha zawngin mi tam takin an vanneihpui a, vanduaipui fe fe lah kan awm nawk bawk ang tih hriat a ṭha viau. Kan ṭhenawma mitthi te hi an thih rual rualin vairam aṭang tein an ṭhenawmte hi min rawn leh hrilh ta he hu mai.

Kan thu leh hla te hi vawn ṭhat a lo ni ta deuh vek mai a. Hma chu kan sawn ta khawp mai. Hmanlai anga lehkhapuan a chhut chhuah kher a, vawrh darh hranpa leh a, sem te pawh a ngai tehchiam tawh lo. Hetiang khawpa thu leh hla inthawn ran theihna hi a ṭangkai zawnga kan hman loh chuan kan buaipui viau chu a ni mai a. He thu ziah lai mek pawh hian mi pakhat, Bena Hnamte inti chuan thingtlang atanga chawhmeh hlu tak tak mai rawn thawn te chu dik lo tak a sawiin a thehdarh pek a. Mi tam tak tan rilru natna tur a ni. Amah hi va zawng chhuak chiah ila khawtlang tana mi ṭangkai lo, ruih theih thila mi fihlim lo, nihna fumfe nei lo a nih a rinawm hle a. Mahse a buaithlak lai tak chu hetiang thu a thehdarh ve thei ta tlat hi a ni. Tunhma kha chu ni se han sawi sateh mah se a bula awm mi tlemtein amah en zawnin an nuihzat mai emaw a ni ang a, mahse tunah chuan ram pumah a pawi sawi hi a darh ve ta tlat a ni. Buaithlak leh chu Bena Hnamte tih hi mihring awm tak tak a ni em tih thlenga chhui a buaithlak ta hi a ni. Thu khawlo tak tak sawi nan hming lem hmangin awlsam te in thil a tih theih lehzel.

Rambuai chungchanga kan thu leh hla te a pung ve zel hi a lawmawm a. Kan thu leh hla te hi lo pung zel se, thlirna kawng dang dang aṭanga ziah te pawh kan la hmu chho zel ang a. Rambuai a tel ve ngei te thuziah te a hlut em em laiin tel ve hauh lo, khatih lai hunah khan a pian pawh la piang lo tam takin mi thuziak leh mi thusawi hrang hrang te awmze neiin an la khawn khawm ang a, chung te chuan a tawng ve ngei te aia thlirna zau zawk te, an thlir lohna lam aṭang tein an la rawn ziak ang.

Tunhnaia kan thu leh hla ṭhanna pakhat chu hla phuahah a ni. Tunhma deuh kha chuan hla chu sak turah kan lo ngai ngawt a. Mahse tunhnaia kan hla phuahtute hla phuah tam ber hi chu sak loh tur, a chhiara chhiar tur, ‘Poetry’ an tih ang hi a ni ta. Heng hla te hi hlu tak a ni a, ṭawngkam pangngai (prose) a ziah dawna ziah chhuah theih loh te, ziah dawna fiah lo zawk tlat te a ni hlawm a. Heng hi keini tihhlut chawp leh chawi lar tum chawp a ni lo, thil awmsa, tunhmaa kan lo la tawn lem loh tun hnua kan hmasawnna thar a ni. Tawite si, fiah tak leh dawn tisei tak maia duan chhuah an ni a. Tunhnaiah a pawl ang tea dingin hetiang hla chhiarna hun te siam a ni ve ta a. A lawmawm hle mai. Hetiang hla chhiar chi (Poetry) hi tawi te tur tihna pawh a ni lo, a ṭhen chu sei tak tak a ni a. Thawnthu sawina hmanraw ropui tak te pawh a ni tel daih thei.

Hetihlai mek hian thu leh hla lama danglamna duhawm lo tak tak pawh a awm mek a. Ṭawngkam dik lo leh ṭawng kalhmang tichiri thei a piang nasa ve hle a. ‘I lo zai ila,’ tih ang chi te, naupangchhe ṭawngkam ‘hem huam’ tih te leh ‘ngei nguai’ tih ang chi te ziaka rawn hmang ve ta bawrh bawrh tawk an awm a. Pawisa hmuh nana lehkha chhiar (youtuber), a thu leh hlaa tuina tak tak nei lem lo leh thilpek dawng fumfe chiah si lova chhiar, thiam tak tak chiah si lo, inthlahrung lem bawk si lo te pawh ngaihthlak tur a awm ta nual. Mahni mimal nuna ṭawnghmang thiam loh leh hriat loh hi chu tihngaihna tak a awm lova, mimal mizia a ni ve mai a. Ziaka dah te, mipui hriata sawi te hi chu a danglam ta deuhva. A ngaimawhtu tan chuan ngaimawhawm tak a ni. Chutih lai chuan ṭawng reng reng chu a danglam ṭhin a. Chu a danglamnaah chuan a chhe lam leh a ṭha lam a awm reng ve bawk a. A chhe zawnga a danglamna hi mi thil duh uluk deuh tan chuan a ngaimawhawm ta ṭhin ni maiin a lang.

Ei leh bara kan hmasawnna te, thil siam chhuah lama kan hmasawnna te hi chu lang nghal mai a ni a. Thu leh hla hi chu kan hnam awmphung tawh sa, kan lantirna zawk a nih avangin a hlutna hi a ril a, chu chauh ni lovin kan hnam kaihruai thei leh kan nihphung chhertu a ni thei bawk a. A chhe lam a sulsutu nih palh hlauh te hi hlauhthawn viau ngai niin a lang. Kan duh loh hunah miin min sawi chhuahsak mai ang tih hlauhthawnawm tak a ni.