TIHDAM HNA LEH A KAIHHNAWIH

Khawvela eizawnna ropui leh zahawm ber ber chu tihdam hna leh zirtirna hna a ni e an ti thin a. Min tidamtute hi kan mamawh a, an tel lo chuan kan thla a muang thei lova, kan natna min han tihdamsak ngat phei chuan kan tan an hlu ngawih ngawih thin. Keini Kristian-te phei chuan kan rin Lal Isua aṭanga kan teh pawhin zirtirtu leh tidamtu a nih miau avangin tihdam hna leh zirtir hna hi ngai pawimawh awm tak kan ni a. Mahse kan kalphungah chuan tihdam hna leh zirtir hna chu chuti takin kan ngai pawimawh lo em ni tih theih a ni. Sorkar hnathawk pangngai angin kan teh a, an hlawh te leh an nihna te chu kan chawk rual nawk nawk a ni ber mai. Ngun deuh zawka ngaihtuah chuan sorkar hnathawk zawng zawng chawhrual put put ringawt te pawh hi kan tan a tha ber lovin a lang thei hial.

Tihdam hna thawktu, kan damdawi thiamte hi an hlu em em a, an pawimawh a, dan naranin kan mangan bechhiat huna kan hnena rawn inlar thin an nih avang hian an hlu zual ti hial ila a sual lovang. Heti taka kan tana an pawimawh avang leh an dinhmun hrim hrim hi a pawimawh bik avangin hnathawh dan tur thu-hlaah pawh kalphung hranpa deuh (Ethics) an tih mai nei an ni a. Chu an hnathawh dan tur chuan a phuar that a, chu ‘ethics’ chu an zawm that chuan an zahawm zual a, an ngaihsanawm zual bawk thin.

Mahse vanduaithlak tak maiin fimkhur loh vang te, mihring rilru chapona (ego) avang te leh duhamna avang tein damlo chungchangah mit tlung tawk lo an awm leh thin a. A sawitu nih a hrehawm a, a tuartu nih a manganthlak a, a hretu nih pawh a nuam chuang lo. Kan damdawiina thawk thenkhat, mithiam ni tura kan ngaih, kan rin em em ten, ‘Engmah a nih loh kha,’ ti a na chhawkna satliah an pek, natna ril tak neih avanga dam thei si lo, a hnu lawka thihna hialin a den zui tak hi an tam viau tawh ang. Hmanni a ka thu hriat pakhatah chuan mangangin zanah an va kal a, ‘Engmah vak a nih loh kha,’ tiin na chhawkna pangngai nen an lo tir haw a. Mahse a natdan leh a hrehawm em avangin damdawiin dangah an kalpui a, a ril a lo inthlep a, chawpchilhin an zai nghal a, an chhan thei hlauhva. Sorkar damdawiina daktor thu kha awih sela chu a thi ngei dawn tih a chiang leng lawng hle a ni.

Hetiang thil hi tum tam tak a thleng a. Daktor pakhat rawn hnua dam theih si loh avanga daktor dang rawn te hi daktor thenkhat hian an haw er teh a, a pawi ngawt mai. Kan mang a ang a, kan na miauva, hreh chung chungin kan rawn a ni tih min hriatpui thin se a va tha em. Hetianga an haw dawn a nih chuan kan chhungril natdan leh a awmphung dik tak te chipchiar takin min hrilhin kan damloh dan tur leh kan awmdan tur dik tak leh kan dam chhunzawm dan tur te hi min hrilh dap thei se, an sawi dikna chu hmu zar zar thei a tha tur a nia. Engmah sawi mang lova damdawi min han ziah tlarsak thluai mai a, kan han ei a, kan dam theih miau si loh chuan engtinnge kan tih ang? Kan damdawi lei lah kan ei zawh chuan kan thih hman mai te kan hlau ve bawk si.

Ka hmelhriat hnai tak pakhat chu damdawi mi pakhatin damdawi a chawh teuh mai a, sang bi man engemawzat, thla thum daih zet ei tur kha ni sawm pawh a ei tlin hmain a thi dawn ta mai a. A damdawi lei sa chu daktor dang a’n entir chuan ani chuan, ‘Heng te chu a hlauhawm lutuk alawm,’ a lo ti mai a. A ei chhunzawm ta lova, engtin tin emaw a dam khaw chhuak hram a, tunah pawh chawrche takin a awm phah ta.

Mizoramah hian TB damdawi ei avanga thi ta engzatnge awm ang aw? A sawi chhuaktu nih kan hreh avangin kan ngawi thuap a, titi nikhua chuan TB vei si lo, TB damdawi an pek avanga thi ta ngeia ngaih loh theih loh kan tam khawpin ka ring. Damdawi pakhatah chuan TB damdawi hi kan thihpui tam ber a nih ka ring hial mai. A pawi a, a lungchhiatthlak bawk.

Hmanni-ah kan nau ten an fa sen deuh chu daktor hnenah an kalpui a, ani chuan phai aṭanga lo kal chutiang natna thiam bik chu rawn turin an lo ti a. Anni chuan an lo rawn ve mai a, ani chuan damdawi a chawh a. A damdawi chawh chu Mizoramah an hmuh zawh tak loh avangin State pawn lamah te keimah ngeiin ka zawnpui a, kan hmu zo chuang lova. Chutiang thiam Mizo daktor hnenah chuan tanpuina dilin an va kal a, ani chuan tanpui duh lo mai pawh ni lovin a thawhpuite thleng pawhin engmah ti lo turin a lo ti ta hial zawk a. Hre ve lo, thiam ve tawh si lo chuan tihngaihna kan hre lo let der chu a ni ta mai a. Engtin tak awm zel i maw? Hetiang deuh hian tual chhuak damdawi leh tidamtu dang rawn te hi an haw em em a. Lawm lo pawh ni se tihlan chiam chiam chi a nih loh tehlul nen. Thingtlang khaw rilah te, sum dinhmun avang te leh thildang avang te pawhin daktor hnen pan hi rem loh chang a awm fo. Hmanni kan thian pakhat phei chuan na ti chung chungin daktor (private clinic-ah) rawn a tum a, darkar thum a nghah hnuah tlai thim tawhah, ‘A lo kal dawn lo,’ an han ti tehreng a nih kha. Mipui tana inhuam, pan awlsam leh biak nuam hlir hi kan daktor te ni se tual chhuak tidamtu leh damdawi te hi kan pan nep thei deuh mahna. Inentirna tur pawisa kan neih loh theihzia hre hlei lova thenawm zut damtu rawih huat viau hi daktor-te tihtur dik a ni lovang. Kan damdawi ina nui hawk hawk chunga lut, enkawlna pek aṭanga a darkar tela hniam ta rawih rawih a boral ta hi engzah tak nge awm tawh ang? Tual chhuak tidamtu te khawih sual leh chawh sual ai chuan hetiang hi an tam zawk mah lo maw?

Natna chungchang hi thil khirh a ni a. Daktor te pawhin hriat sual chang neih theih a ni a, tih fuh loh neih theih hle a ni. Mihring an ni a, hre sual thei, ti palh thei an nih ve avang hian natna khirh leh buaithlak deuh chi-ah te chuan, ‘Midang te pawh rawn ve ula in duh chuan, chumi khami chu a thiam khawp a, a ngaihdan te pawh hre ve ula a tha ang,’ te pawh ti ta hial zawk sela an tan pawh a him a, a mawi a, a tha zawk fein a lang si a. Chuti ta lova midang rawn nawn leh midang inrawlh ve phal tak reng reng loh a nih chuan engtikah emaw chuan thubuai theh luh te hi kan la intihhmuh mai ang tih pawh a hlauhawm hlel lo. Fimkhur thila inentir satliah anga ngaih theih, ruang phurhna motor a phurh haw zui tak mai an awm nual a, kei pawhin sawi duh ila sawi tur ka hre nawk ang. Damdawi dik lo hmanga enkawl vanga thi lo tur awm tak thi ta mai hi Mizoramah engzatnge awm ang? Chu lam chu thu khat, chu aia pawi zawk chu mihring inlainatna lam aia mahni indah san tumna hmel a lian zawk lutuk hi a zia lo khawp mai a. Sum leh pai thlenga kan daktor-ten thahnem an ngai ve anga lang te pawh hi a nalh lo khawp.

Kan daktor tam tak hi chuan damdawi hi min chawh ren lo hlein a lang. Natna nasa vak lo emaw, natna hlawm khat emaw tihdam nana damdawi min chawh thenkhat hi chu a tam lu deuh thin. Natna pakhatah damdawi chi thum aia tam min chawh hi chuan ngaih a tha vak tawh thin lo. Ding chung natna pakhat atana damdawi pakhat han inchawh te hi chu a ngaihthatthlak khawp a, natna siamtu dan nana pahnih inchawh te pawh a la awm viau a, chumi tanpuitu emaw, chumi aṭanga thil dang lo chhuak tur ven nana damdawi dang pakhat han inchawh leh te chu tawk viau awm tak a nih laiin damdawi chi sarih te, damdawi chi nga te min han chawh a. Ram changkangah chuan damdawi hi heti nghek nghek hian an inchawh lem lovin ka hria. Natna khirh leh harsa bik chu kan hre ve thiam lova, mahse hetia damdawi inchawh nghek nghek mai leh MR te hian inzawmna an nei em tih hial tlak a ni. Khawvelin a buaipui pakhat chu Medical Ethics piah a Medical Business hi a ni ve fo si a.

‘Ka patient min chhuhsak,’ ti ang zawng te hi chu a mawi lova, kan natna aiin an sumdawnna an thlir lian zawk ni maiin a lang. Nau piang tur zai thu-ah pawh zai loh theih reng hi zai kan awm nualin an sawi a, a pawi hle. Thenkhat phei chu hriselna lam ngaihtuah hma hauh a pawisa lama mangang em em te kan ni a. Private Hospital a zai zung zung rikngawt mai hi chunglam kutchhuak ni chiahin a lang lo. Zai loh theih loh chu an tam ang a, tha taka naute leh a nu tan pawha himdam zawk tura hlawhtling taka inzai te chu a lawmawmzia nasa tak a ni. Mahse daktor thenkhat hi chuan nau nei tur zai te hi an phur lu deuh niin a lang. Chutiang thawnthu pawh chu sawi mai tur ka hria.

Mihringte chhiatna bul langsar ber ber chu chapona leh duhamna a ni. Kan daktor te hi duham lovin inngaitlawm se an dinhmun hi a awhawm tawk em em a. Chumi piah a duhamna leh chapona lo lang anga ngaih theih tam tak hian rilru a tihrehawm thin.

Zirtirtu leh daktor te hi an hlawh tam leh tam loh hi kan ngaihsan nachhan an ni chiah lo. An hnathawh hi a ni ber mai.