Guest writer
PL Liandinga
TUIRINI LEI CHIM
Tun kum nga chhung hian lei chim thawm kan hre zing ta hle mai a, mihring nunna pawhin a tuar nual a ni. Kan lei chim thenkhat hi chu ngaihsak tawk loh vang a ni a, thenkhat hi chu a siamdan dik loh te pawh a ni ang a, thenkhat hi chu vanduai vang te pawh a ni bawk ang a. Kan politics leh mipui rilru kalhmang pangngaiah chuan sorkar dem phawt tur ni bawkin a lang.
Kan lei chim dang thenkhat kha chu, ‘A kilhna rukbo vang,’ ni awmin an sawi a. Pakhat kha chu kan Chief Minister khan, ‘Mipuiin an nawr chim,’ ti ang deuhvin a sawi a. Khangte kha chu a mawi chiah lova, tih loh zawk atan a tha hle. Thenkhat chu a chim nachhan chiang takin an sawi thei hlawm bawk a. Lei a lo chim takah chuan a chhan te, a enkawl dan te mipuiin kan rinthu te, kan ngaihdan te, kan hmuhdan te kan hriatdan danin kan sawi nuai nuai a. A awm reng a ni. Thil lianpui a thlen chuan ngaihdan sawi sup sup hi mihringte tih fo thin a ni.
Kan chenhona thuah hian mihring himna leh mihring nunna nghawng thei thil hi a pawimawh a, a pawimawh reng bawk ang. Mihring nunna a ral tawh chuan thawidam leh dan hi a awm lova, tawrhna (hliam leh pem satliah) tam tak hi chu a thawidam dan a awm a, mahse thihna meuh chu engmahin a thawidam thei lo. Lei reng reng chu boruaka inkhai, mihring zawh tura siam a ni a, a engamah hma hian kan taksa hian a tih tlat a, tam tak phei chuan hnuailam kan melh ngam lo nghal mai. Chuti a nih avang chuan lei a chim hian a rapthlak ve hrim hrim a ni. Mihring piang chhuak phat hian himna (safety) hi kan zawng nghal ti ila a sual lo. Sang tak aṭanga tlak thlak theihna a lo awm chuan chawplehchilhin himna nen a inzawm nghal tlat a ni.
Tuirini lei chim chanchin han hriat a, a thawktute thusawi han hriatin a ngaihna an hriat bik loh thil a thleng ni berin a lang a. Mizorama lei dawh lama kan mithiam neih ten an enkawl a, an theihtawpin an thawk niin a lang bawk a. A karah hlemhletna leh tih that duh lohna lam thil inrawlh awm kan hmu ve lova. Chuti a nih chuan keini ang tan chuan sawi ve tur a vang viau mai. Kan hriat phak loh thil a thleng a ni ber a, a sawitu tam tak pawh hian an hrilhfiah thiam ka ring chiah lo bawk.
He khawvelah hian Sherlock Holmes-a thuchang takin mihringin remruatna chu eng anga tha pawh ni se hriat phak loh thil a thleng ve chawk thin. Tuirini lei kha ton 38 dawl tura ngaih, mahse a tak takah chuan ton 50 thleng pawha zawhpui ngam tura ngaih a ni a. A chim lai khan a chakna tura thir rawlh tur chu an rawlh zo tawhin an sawi a. A chhuatphah an phah leh chuan a rinawmna lam tipungtu aiin a rihna belhchhahtu mai tur niin a lang a. A thawktu hotu lian te pawhin zawh an tum mek, mahse engemaw vang mai maia an zawh tak loh a ni a. An hotu lian te khan zawh ta se an hnungzuitu zawng zawngin an zawh ve vek dawn a. An hnathawh an rin tawk loh vang ni hauh lovin an zawh ta lova. Chu vang chuan an him ta a. Hei hian he lei chim hi vanduaina liau liau a ni tih a tilang hlein kei chuan ka hria.
Thil awmzia zawng zawng leh thil thlen dan han thlir a, a thawktute hmel han enin an lainatawm khawp mai. A thawktute zinga pakhat phei chu a tap ringawt tih thu min hrilh a, ka lainat lehzual. Rim tak leh thahnemngai taka rei tak an lo beih tawh, chutia a’n chim ringawt mai chu thahnemngaia thawktu leh neitu chan chang tan chuan lungchhiat mai awl tak tur a ni. A chim chhan kha an hre bik hauh lo ni ngeiin a lang a. Ka ngaihdan chuan kha lei chim kha a hmanrua a dik lo a nih loh chuan kan thiamnain a phak lo emaw, tihsual lianpui, a thawktute hriat phak hauh si loh a awm ni ngei tur a ni.
Hmun dangah pawh lei an lo dawh tawh a, an lo hlawhtling tawh a nih si chuan he Tuirini lei dawhna hmanrua hi a tha lo tihna ni ngei tur a ni. A hmanrua a tha lo a nih si loh chuan kan Engineer te hian a khawilai emaw takah hmaih thelh palh an nei ni ngei tur a ni. Chuti a la nih loh cheu chuan a lei dawh dan tur design hi a hmanraw siamtute hian an rawn siam sa vek ni awmin an sawi a, chumi (design) rawn siamtu company chuan thil an ti dik lo ni ngeiin a lang. Tuirini lei chim hi helai tualchhunga a thawktute puhmawh tum lam aiin a company lam hi kan bitum tur zawk niin kei chuan ka ring ve ringawt.
A thawktute hian thiam lohna nei hauh lovin hre mah ila sorkar chuan a thawktute chunga sorkar kutthlak dan tur leh tihdan tur chu kan sawi phak a awm lo. Khawvel leh sorkar thlirna aṭang chuan tuartu awm lova heng thil hi a thlen a remchang lo. A changtu Minister-in banna thehluh pawh tih awm tak a ni. Anmahni Party lam hotute zing aṭangin bang tura tihna awm lo mahse mipui lam aṭang chuan bang tura tihna chu awm anga ngaih phawt tur a ni a. Chutianga a lang a pauva mipuiin an phutna thawm a awm loh pawhin Minister te hi chu an nihna a sang tawh em mai a, mipuiin mawh an phurhna tur kan hriat phak loh thilah pawh mahni mawh inphurhtir a banna thehluh hi khawvel kalphung a ni. Rel a chetsual hian a changtu Minister-in rel khalh thuah te, rel tlan chak zawngah te leh khami tuka a khalhtu zu in leh in loh thuah engmah a sawi ngai lovang, mahse mawhphurin mi Minister te chu an inhria a, an bang thin. Lei hi hawng dawn ta se a dawhna kawnga nikhat pawh thir tlawn zawn ve lo, a ruahman laia pencil chhunhan pakhat pawh thai lo Minister chuan chawimawina lallukhum khumin ribbon an chep chat leh emaw a ni ang a, ‘Kan sorkar,’ an tih leh dawn chuan a lo chim a nih hrim hrim chuan mawhphurhna chu lak ve awm tak a ni a. Kawng zawhkhum kher emaw, puandum sinkhum kher emaw ngaia hriat tak tlat mai chu a englo ve deuh chu a ni!
Hmanni lawk khan Whatsapp lamah hian video pakhat a darh chiam a. Chutah chuan British Parliament a Lord Bates-a bang lai thla a lo lang a. Tumahin bang rawh pawh an ti lova, mahse ani chuan, ‘He hmunah hian kum nga chhung lai chu sorkar aiawhin zawhna te ka theih anga thain ka lo chhang ve tawh thin a. Baroness Lister-in ka chhan tur zawhna pawimawh tak mai a zawh lai khan ka awmna hmun tura ka awm loh avangin ka chhang thei lova, ka chetdan kha a hawihhawm lohthlak takzet a, ngaihdam ka dil a. He hmun hi tha taka zawhna inchhanna hmun tur a niin ka hria a, chuvangin ka awmna hmun tura awm lova zawhna ka chhan loh avangin ka bang e,’ tih pahin a ipkhai a la a, a chhuak nghal nal nal mai a. Parliament pawh a thum hak mai. Hman deuh lawk khan British Prime Minister khan European Union zawm leh zawm loh thuah a nihna a bansan tawh a. ‘Hetiang hi chuan kan ram hi a kal that ka ring ve lova, a tam zawk thu tlukna a ni bawk si a, kei chuan he hna hi ka chelh thei ta love,’ a ti a. A bang nawlh mai a. Chu chauh ni lovin a bungrua te kha motor lian tehchiam lo pakhatah amah ngeiin a hlang mawlh mawlh mai a.
Keini chuan a nawra nawr ban kher loh chu kan tum lo a nih hmel a. Kan bangla chhuahsan tur pawhin tlem lai kha chuan sorkar bangla a purdah zarna te leh kawta pangpar khawi zawng zawng nen kan chhawm chhuak mai kha a ni a. Anni leh keini chu kan dang deuh a ni.