TIH LOH SUAL

Kum 1982 vel khan Indian Hockey Legend, Dhyan Chand kha AIIMS damdawi-in General Ward-ah damlovin a awm a, India sorkar laipui khan dem a hlawh tawh a. Dhyan Chand te ngei pawh kha sipai lumum aṭangin Hockey a thiam avangin Major Rank an pe mai a nih kha. Chutiang bawkin mi chungchuang dang tam tak chu chawimawi nan leh anmahni zah lantir nan te, duhsak nan te hna sang tak tak an pe a, kan State-ah ngei pawh Sports lama che tha, Zoramthanga chu Officer Rank-ah sorkarin a hlangkai a, midang pawh a hlang kai bawk. Chung chu miin an thik lova, mak pawh an ti lova, khawvel kalphung a ni zawk.

Tunhnaiah Environment & Forest Department-in Forest Guard an la ni awm tak a ni a. Written Test te, Physical Test te an ti ni ngei tur a ni. He hna laknaah hian mi pakhat a tling ve lo ni awm tak a ni a, chu thu chuan Social Media lam a luah a. Thil awmdan han thlir vang vangin keini ang thlirna aṭang chuan luah awm tak pawh a ni reng bawk. Chutia tling ve ta lo chu nungcha leh ramngaw humhalhtu tha tak mai leh mahni hnaa inpe zo taka MR a kum engemawzat lo thawk tawh a ni a. Dampa Sanctuary-ah awmin hotute thu zawm chu sawi loh, ama tuina avangin hotute beisei bakin nungcha thla te lain State pawn aṭanga nungcha ngaihven mi te maktih khawpa chhuan tlakin a hmanraw tlin bak thlenga thain hna a thawk a. Chu chauh pawh a ni lo, a hnathawh avanga phai lama nungcha ngaihventuten lawmman an pek hial khawpa thawk tha a ni a. Chu chauh pawh a la ni lo cheu, ramngaw leh nungcha chungchanga Mizoram rawn tlawhtu tam tak chu amah berin lo kaihruaiin hotute pawhin chung lo kilkawi tur chuan a kutah an dah zel a. Dik tak chuan a kuta dah a, a kaihhruaina hnuaia awm lo thei pawh an ni lo, a hre ber a, a ngaihven ber a, a tui ber miauva. Mahse chutiang khawpa mi rintlak leh rinrawl bera an neih chu hna nghet nei tura mi engemawzat an han lak dawn chuan, ‘Written test-ah a tling lo,’ an ti ta tlat ni awm tak a ni. Chu mai pawh a la ni ta lo cheu, awmthei leh neinung chhungkua an nih loh avangin an fate zirna tur leh khawsakna tur pawh a MR hlawh tlemte chuan a daih loh avangin lu letin a nupui a tang ve bawk a, Mizoram tana a inpekna leh a tuina avangin a thawh mek a hna chu tha elkhenin a thawk thei mai mai a ni. Mi MR thawk angin thawk ve se pawisa hui luhna tur ngaihtuahin hna dang a kawp nual ngei ang. Chutia kawp lova rim taka a thawh avanga Mizoram tana chhuanawm a ni a, Mizoram tana a chhuanawmna chu an mimal chhungkua pawhin an tawrh phah kan ti thei ang.

Nungcha humhalh hi khawvelin a ngai pawimawh a, thing leh mau venhim hi mi thiamten an ngai pawimawh ngang mai a, kan sorkar pawh hian a ngai pawimawh bawk. Chutih laiin a taka chutiang thawk mawlh mawlhtu, kum tam tak ramhnuaia a taka thawktu leh thawktu tha tih chiang bal chu ‘written test’ avanga kan paihthla a nih chuan kan hna lakdan system chu sawisel dawna buaithlak tak, mahse hna tha thawh nana rintlak tak tak miah si lo a ni kan ti thei ang. Hetiang mi kan han nei te hi chu a vanneihthlak tehlul nen chawimawi a, duat a, hamthatna pek tlak an ni. Mahse tun thlenga thil awmdan han en hi chuan chutiang mi taima leh thawkrim chuan lawmman pek te chu sawi loh, hriat loh an hlawh ta tlat niin a lang.

Kan sorkar kalphung hi kan hria emaw kan tih hi kan lo hre lo leh thin a, kan sorkar hian Forest Guard hna aia a tana duhawm zawk, Forrester a dah te a lo tum ru khiau a ni maithei a, kan hre lo le. Anih loh leh Written Test chu a tan paltlang ve ngai lovin tling saah an lo dah khiau te pawh a ni thei. Chuti te a nih hlauh chuan kan vuivaina thu te hi a dik tawk lo te pawh a ni ang. Mahse ramhnuaia hnathawk tur leh nungcha leh ramngaw humhalh a, enkawl tur chuan kan ‘written test’ chu ani chungchangah chuan thil pawimawh lo tak a ni. Kan ‘written test’ aṭang chuan ramhnuaia riak ngam tur leh ngam lo tur a chiang lova, kan ‘written test’-ah chuan nungcha humhalh duh tak tak mi an nih leh nih loh a chiang lo bawk a. Rinawm taka thawktu tur lak nan Written test hi a tangkai lem lo bawkin ka hria. Kan ‘written test’ neih nachhan chu mihring laktlak loh lutuk hnawl nan te, dik lo lutuka tuten emaw an duhsak zawng kan lak loh nan te leh duhsakna uchuak hmanga mihring ni lo pui pui kan lak loh nan te a ni a. Chung zawng zawng kal pel chuan mi tha awmsa leh kan hriat sa, kan bula awm ngei, keini chauh lo pawh midangin min hriatpui bakah midangin kan dawn ve phak loh hnathawh that vanga lawmman dawng sa reng an awm laia ‘written test’ hmanga kan inhnawl tak tak a nih ngai chuan hawiharh loh vanga hmanraw ngai reng hmanga thil zawng zawng teh tum kan ang hial zawk ang. ‘Ani tan chuan written test a ngai ve lo,’ pawh ti se tumahin an sawisel ngam leh an thik phak loh tur khawpa hna tha thawktu hnawl hi sorkar tan mualphonaah kei chuan ka ngai.

Ramngaw leh nungcha humhalh tur hian a humhalhtute duat leh chawimawi bak hi Department hotute leh sorkar tan chuan tih theih a awm vak lo. Dik tak chuan a ti peih te tanpui leh chawisan bak hi pisa aṭanga roreltute leh mahni eizawnna kawng danga kal mite tan chuan tih ve vak a harsa hle. Mahni hna aṭanga chawlh la a, campaign tura kal chhuak ta Forest Officer ka la hre lova, chutiang titu sumdawng hlawhtling zingah ka hre hek lo. Englai pawha campaign inpeih reng H.Lalhmunsiama kan nei te hi Mizoramin kan vanneihpui ngawt a ni. Tih tak takah chuan a ‘field’ a kan Official thenkhat te chetdan hi hriat ang ang sawi ta ila mipui tihnual rawih thei a nih lai leh an hnual phah mek laiin hetianga mi thahnemngaite tel lo hian kan hlawhtling thei thin lo. New World Laldingliana, mahni taksa (a thih hnua a ruang) ngei pawh nungchate ei zawh atana hlan hial te pawhin eizawnna lama tulna avangin an tuina an chhunzawm hlei thei ta lo niin ka hria a. Khang te kha hlawh neia rawihah ka lo it tehlul nen. Kan Environment Department hian heng mite chhawr tangkai thiam (an hlawh, an thawh duhna tawk tur siamsak leh duhsak thiam) te hi tuipui se kan lo ti ve em em a. Keini te pawh vei kan inti vein tui kan inti ve viau a, engmah tak tak kan ti hlei thei lo. MNF sorkar lai khan Environment & Forest changtu Minister Pu Lalchamliana hnenah khan nungchang humhalhtu khawmpui a buatsaih theih law maw tiin rawtna ka siam a. Nungcha humhalh lama thawk tha mimal leh thing leh mau nei tha mimal hnenah te lawmman pek an ni a. Ka rawt a nih vang ni lovin nungcha leh ramngaw humhalhtuten hriat an han hlawh ve bauh kha lawmawm ka ti a ni. Theih phei ni se kan sorkar hian hetiang lama thawktu tha te tha thawh hriatpuina emaw, chawimawina emaw te hi mumal takin siam se, kum thum dan emaw, kum nga danah emaw a Department hian chutiang chu tihphungah neih se, eng sorkar pawh lo ding se chu kalphung chu awm reng se, mawi zawk, hlu zawk, thiam zawkin nungcha leh ramngaw humhalhtute hi fuih phur thiam ila chu chuan midangte pawh tiphurin fuih se lo tih ngawih ngawih laia an hnuaia MR a thawk lai, keimahni tualchhung induhsak leh insawipui vang ni hlek lova midangin min hriatsak leh lawmman an pek khawpa thawk tha te ngei pawh ‘written test’ hmanga kan hnawl tak tak a nih ngat chuan kan kalphung chu tha anga lan tumna vawrtawp (heights of hipocrisy), a tak tak erawh tha hauh si lo a ni hial ang. Tha sa reng hriat chian sa hnawl hmak ngam khawpa huaisenna hi eng ‘bureaucratic sophistication’ nge ni ang aw tih ka ngaihtuah. Nge ni a, keimahni hotu lal te chawimawi ni lova hmun dang aṭanga chawimawina dawngtu chu dah hniam kan lo tum reng zawk tih thlengin a ngaihtuah theih rum rum mai.

Sorkar hna leh mimal hnaah hnathawktu tha hlutzia leh kan mamawhzia hi thil ngaihtuah chiang apiangin an hre fiah zualin a rinawm. Hna hi a thawktu a zir zir a ni mai hialin ka hria. Hnathawktu tha hlutzia leh hnathawktu tha lovin pawi an khawih nasat theihzia chu sawiin a siak lova, chuvangin hnathawktu tha te hi chu theih ang kawng kawnga vawn beh a, hna min thawhsak thei tura kan kianga dah hram hram a, hlutsak tur an ni. Written Test ringawt aṭang te hi chuan Forest Guard hnaah te lek phei chuan mi tha leh tha lo hi hriat an han harsa dawn khawp hian ka hria a. Vangvat hlau leh thosi pakhat seh pawh ngaithei lo, Written Test a ti tha tak tak hi a awm theih ngawt ang. Forest Guard atan lek phei chuan Written Test a ti tha apiang hi an laktlak loh thei ve bawk. Written Test hmanga mistiri tha leh tha lo hriat tum ang deuh te pawh a nih ka ring.

Nungcha leh ramngaw humhalh tura thawh a harsatzia te, a ti peih mi te hlutzia te ngaihtuahin kan sorkar hian he nungcha leh ramngaw humhalhtu leh hnathawktu tha hi duhsakna pawh ni lo, a phu reng vanga a hlawh chhuah he hna emaw, a aia tha emaw a pe lo tak tak a nih ngai chuan nungcha leh ramngaw humhalh tura midang fuihna thu sawi ngam tur kan Forest Department leh kan sorkar hnarkaitute zingah an awm meuh ang em aw, ka ti.