ENGTIN NGE MAW KAN TIH DAWN LE?

Tunlaiin sorkar hna­thawk thenkhatin, an GP Fund la chhuak turin pawisa an sen a ngai a, cheng nuai nga la chhuak turin a tihsak theitu rawih nan cheng sing nga te an sen a ngai a. Kan Mizoram sorkar hnuaiah sorkar hnathawkten anmahni hlawh aṭang ngeia an pawisa dah tling khawm la chhuak turin pawisa an sen a lo ngai ve ta reng mai a. A rapthlak hle mai.

Kan thenawm State-ah hel pawlin sorkar hnathawkte hlawh aṭangin cheng engemawzat an laksak ringawt mai thin a, a hrehawm hmelin a tha lo khawp a. Keini State-ah chuan Corruption pho ro te, Pathian Programme te, Lal Isua hnung zui thu te sawi reng chungin chhun khaw engah mi thiltithei ten thilti ve thei lo te an rawk ngat ngat a ni ta ber mai. Hei aia thil zahthlak leh inrah behna langsar hi sorkar hnathawkte chungah eng thil dang nge thleng leh thei ang tih hi ngaihtuah tham tak a ni. Hetiang thil lo thlenna hi kan Mizoram Secretariat chhung vel ni ngeiin a lang a. Department mal bik aṭanga inthlun zawm pawh a ni thei ve bawk.

Sorkar hnathawk te hi ven an ngai hle mai a, an thutnaa an han thut a, an thiltih theihna hmang a mimal hlawkna hmuh tum ta mai (integrity nei lo) hi an awm chawk thin. Chutiang lak ata sorkar hnathawk ven that chu sorkar tan hna pawimawh tak a ni a. Hemi avang hian Vigilance Department te pawh a hranpa ngatin a awm a, kan sorkar hnathawkte hnathawh dan tur kaihhruaina bu han chhiar hian mi dik lo te hremna leh rorelna dik lo danna thu deuh hlir a ni. Mi suaksualin rorelna an chan chuan mite an rum thin reng a ni.

Hetia mahni pawisa dah tling khawm la chhuak tura pawisa sen a ngaih tak hnu hian thil awmdan chu a lo inbilh thuk hman hle ang tih chu a lang reng mai. Mizoram sorkarin GP Fund hi a khuahkhirh avangin mahni pawisa dah hi duh hun hunah mahni duh zat a lak chhuah theih loh tih hi chu tlang hriat a ni a. Hetia kan inhrekna hi a rei tawh khawp mai a, pawisa tam thu te, pawisa sawi chhuah thu leh pawisa lama sorkar thiltih that te sawi dup dup mah ila mimal pawisa, an dah khawm, an duh huna kan pek chhuah theih loh chhung hi chuan kan sorkar hi pawisa dinhmunah a dinhmun a derthawngin a hnathawktute pawisa dah khawl tel lo chuan a awm thei lo tih a chiang a. Chu vang tak chuan GP Fund lak chhuah theih tur chin chu a pawisa hlawm puiin Department tinah an sem kual a, chu Department pual atana sorkarin a pek bik chu Department chhunga a diltu Seniority indawt te, mamawh dan azir tein Department hotuten an lo sem rual ta diat diat thin a. Department tam takah chuan kum thum chhunga cheng nuai hnih hnuk chhuak thei chu mi vannei leh ti thei tak an ni hial awm e.

Mahse chumi kal kan a, Finance Department lama dil chuan sorkar Department-in an inpek aia tam kha Secretariat lam aṭangin pek theih dan an nei a. A saptawng takin sawi dawn ila, ‘over and above’ tih ang vel hi a ni ang chu. Dil pangngaia mahni Department a cheng sing sarih sing riat lek lek an dil chhuah theih lai khan Secretariat a Finance Department chuan mamawh zual bik te chu tam tham deuh te an lo pe ta thin a. Chutah tak chuan he thil tenawm tak hi a lo inzep ta niin a lang. Tuemaw, fing verther tak, mahni pawisa ni hauh lo ei ve dan hre tlat an awm ta ni awm tak a ni a. Chu mifing kherek chuan Secretariat lamah hian thurualpui a nei emaw, Secretariat lama he GP Fund kalkawnga awm ve emaw, a chung lama thiltithei tuemaw nen tangrualin mi pawisa lak chhuah tur chinfelsakin man tang an lo tel ta zar zar ni ngei tur a ni. He thil hi Secretariat lama thleng a ni emaw, Department chhunga thleng a ni emaw, a hnuk hi a hla lovin a chhui chhuah harsa lo tak tur a ni.

In leh lo din duh te, damlohna avanga mangang te leh fate zirna senso atana pawisa hlawm mamawh tan chuan chutianga sum hranpa seng hial pawha pawisa lak chhuah (mantang eitu neia lak chhuah) pawh chu tih loh theih loh a niin a lang. In sak tum a cheng nuai nga mamawh em emtu tan Department chhunga an intheisem chin, cheng sing sarih vel emaw chu a beitham a, kum khatah chu bak an dil thei bawk si lova. Mahse a lo thlawna cheng sing nga pek chhuah ngai chu a tam tham khawp a, inrawkna tling tham a ni. Tunlaiah in sak nan cheng nuai nga hi a tam tham loh tehlul nen chutih laia cheng sing nga lo inpawh thlaksak chu na vang vang tak tur a ni. Mahse cheng nuai khat pawh tihdan pangngaia sawi chhuak thei hauh lo tan chuan cheng nuai li leh sing nga hmu tura cheng sing nga sen pawh chu pumpelhna dang a awm lovang.

Heng aṭanga thil lang chiang angreng tak chu :

1. Kan inawpna (administration) hi a fel tawk lo hle a. A zung chawpa eirukna pho ro chu a teuh lo tawlh tawlh a, tunah hian Pu Hawla hi, ‘Ka pu, eirukna chu a zung chawp chuan kan pho ro dawn ta em?’ va ti ila, amah zah lo emaw, amah diriam emaw kan ni hial tawh awm e.

2. Kan Secretariat hi kan ngam lo emaw, kan awp hneh lo emaw, kan enkawl thiam lo emaw ni tlatin a lang. Hman deuh tawh aṭang khan kan Ministerial Service te hian an hnathawh tur lama efficiency aiin Departmental Officer-te hamthatna anga lang emaw, thuneihna emaw (motor kawl leh kawl loh, mahni duhna lama Official a zinna leh thildang dang) kha an sawi thin a. Anmahni facilities lam (MR kawl theihna, transfer hlauhawm ve lem lohna, kaisanna chungchanga hamthatna nasa tak leh thildang) te chu midang chan ve turah an ngai chuang hauh si lo. Departmental Officer-te enkawltu leh Department kalphung reltu tur hian anmahni zahawmna leh an awmphung tur dik lam aiin facilities lam an hre ta riau mai a, a manganthlak hle. State danga motor dawng ve miah lo, Mizorama an Association chak em vanga motor kawl, chuta chhapah an Designation neih ang ang tar chhuah tum tlat tawk pawh an awm. Tun thlengin motor dawng hauh lo tur Under Secretary leh Deputy Secretary, an zawlpui tawka Departmental Officer-te motor dawng an awm avanga hlawh (pay scale) aṭanga chhut vanga motor dawng tura inngai ve tlat, a remchan loh pawh a petrol tal intumtir ta ngat ngat pawh an awm. Kan Secretariat hi kan chin pawr laklawh chuan a nghawng a thui bik riau a ni. ‘Integrity’ awmzia pawh ngaihtuah thiam tak tak lo te hi Govt. Secretary te kan nei ang tih hlauhawm tak a ni. He GP Fund pawisa inchhuhsak theihna hi kan Secretariat aṭanga lo awm ni a a lan tlat avangin kan han sawi thui ta deuh a ni.

3. Thenkhat chuan, ‘Chutianga han tih duh.... A sorkar hnathawka reng reng pawh.... Chutiang te chu thil thiang a ni hlei nem....’ an ti mai thei. Mahse pawisa mamawh si a, thianten a tihdan awmchhun min hrilh dan a nih bawk si chuan tihdan dang hre lo tan tihtur dang a awm lo.

4. Sorkar hnathawk, ‘integrity’ nei lo hrem ngam lo, ‘Han intih chhiat a hrehawm a....’ tih te, ‘An tel lo chuan hna kan thawk thei si lova...’ tih te kan chin zel chuan rorelna dik leh fel chu hla takah a awm a, mirethei leh thilti ve thei lo chu an bet vang vang ang. Hrem satliah mai pawh ni lo, an lo eisak tawh zawng zawng hi an rul leh thawm hriat a va chakawm em!

Thenkhat mangang phei chuan zah leh zah a insem te pawh an phal hial awmin an sawi nia!

Heng thil vel hian kan Home Department hi a chen chilh nasa bik niin an sawi a. Kan Finance Department leh kan Home Department hi mipui hriata thu rorum pui pui leh thu fing pui pui sawi aia tha zawka enkawl theih ni se a tha khawp mai.