Guest writer
PL Liandinga
KUHVA TAWLH LEH MIZORAM SORKAR
Burma aṭangin kuhva rah a lo lut a, vairam lamah an tawlh thla a. Ruih theih leh thil ṭha lo vak anga lang lo kha tunah chuan buaipui tham fe a lo ni ta mai a. Thil hi a nasat luat chuan engkim mai hi a buaithlak thei hle zawng a ni.
Mizoram sorkarin Mizorama thar ni miah lo, kuhva rah, Burma lam aṭanga lo lut chu Mizoram aṭanga thar chhuah angin Certificate a siam ta mai a, chumi hmang chuan vairamah an tawlh lut ta a. Miin ram dang aṭanga thil an lakluh chungchangah hian sorkar hian dan leh hrai fel tak a nei a. Chutah chuan an thil lakluh chu khawi aṭanga siam nge tih te, khawi aṭanga thar chhuah nge, khawi aṭanga rawn kalpui ṭan nge tih finfiah a ngai a. Chumi atan chuan Mizoram chuan sorkar hriatpuina thlapin kan thar chhuah ni hauh lo, kuhva rah chu Mizoram aṭanga thar angin lehkha a siam a, vairamah an tawlh lut ta zur zur mai a ni.
He thil hian nghawng tam tak a nei a, a tam tham em avangin a nghawng pawh a lian ta hle mai a. A nghawng chhuah thil te hi a ṭha zawng leh a chhe zawng a awm nual ang a, a nghawng chhuah hmasak ber leh a langsar ber pakhat chu Mizoram sorkarin dan dik lo leh dawtin Mizoram thar ni miah lo chu Mizoram thar chhuah anga Certificate a pe hi a ni. Hetianga sorkarin thil dik lo chhun khaw engah a ti duh a nih chuan thildangah pawh kan sorkar hian dik leh dik lo hi engtinnge a tih zel ang tih hi ngaihtuah tham fe a awm ta a ni. Mipui tam berin an pawm tlan, Mizote tana hlawkna tur leh kan vaia tana ṭha tur thilah mi sawi ang a ‘dawt var’ sawi a lo ngai ta a nih chuan Mizoram tana hlawk thei ang ber leh sawisel awm lova tih tur ni awm tak a ni. Mahse he thilah hian Mizoram tan hlawkna tham tling tak tak mang si lovin tute emaw chuan an hlawkpui ang tih hi a rinawm thei ta tlat a ni.
Sorkar meuhvin dawt chiang bal, thil lian tham tak leh thleng mek leh thleng zel turah a ti duh a nih chuan sorkar rintlakna (credibility) hi derthawnna kotlangah a ding thei ang. Dan hi a zahawm a, kalphung hi a zahawm a, chu dan chu a len tham poh leh a zahawm zual a. Hetiang thil lianthamah hian dan (International law) chu kan bawhchhiat ngat ngat chuan tawrh hun kan la nei ngei ang. Tunah pawh kan tuar mek tawh pawh a ni maithei. Tuna kan tawrh chin aia nasa hi kan la tuar zel ang tih pawh a rin theih.
Hmanah khan sorkarin hel pawl a thlah zalen mai a, a tawpah chuan mipui mimir kha kan ralṭi titih ta mai a. Khang thil kha thil ngaihtuah chiang mang lo leh naupang deuh chuan hriat loh mai theih a ni, mahse thil chik mi leh a hrechiang te tan chuan kha thil kha hlauhawm tak leh pawi thei tak mai a ni a. Kan Aizawl khawpui chhungah mihring an thi zauh zauh ta mai a nih kha. Khatiang deuh khan he kuhva tawlh hi eng chen chiah nge kan lo chhiatpui tawh tih ngaihtuah tham fe a awm.
Heti tak maia kuhva tawlh a hlawk mai hi a ngaihthatthlak loh ve hrim hrim thei ang. Heng kuhva tawlhtute hlawkna tur kan dang thei lo emaw, kan dang ngam lo emaw a nih chuan thil fel lo engemaw tak a awm tihna a ni a. Hetiang thil fel lo hi a tirah chuan mipuiin hrethiam vak lo mah ila min nghawng chhuah hun a awm ngei dawn. Hmanlaiin Sicily ramah misual pawlin ruihhlo an chelek chiam a, sumdawn nan an hmang vak a, a lo rei chuan America ram a nghawng a, ruihhlo a sumdawng te kha khawvelin a ngam lo lek lek mai a, mi tam takin an tuar mai a, dan leh hraiin nasa takin a tuar a, chu chu ram inawpnain a tuar leh ngei ngei thin.
Kan Mizoram sorkar hi a mak viau mai a. Ministry hmasain Tuirial Hydel Project-ah zangnadawmna la thei tur mi 48 (46 zawk an ni ti an awm bawk) an awm ti a a chhawlchhin fel thlap tawh kha MNF sorkar lo awm khan dilna hawng thar lehin mi 1021-in an dil leh ta mai a. Hydel Project pawhin kum engemawti chen a khaihlak phahin Tuirial Hydel Project kha a hlamzuih dawn hialin a lang a. An han zo hram nain a khuah man kha namen lovin a lo sang chho lo thei ta lova, Mizoram hian kha thil kha eng chen nge kan tawrh dawn tih vawiinah a la sawi theih loh. Chu chauh a ni lo, vawiin thleng hian khata zangnadawmna pek belh tur kha an la awm ta fan ni awm tak a ni. Chutiang thil chu sorkarna changtute hian an ti ngam mai zel. Tunah pawh Mizoram chhungah kuhva tawlhtute chuan kawng pangngai an zawh ngam loh avangin a helna tur kawng dang, khawl hmangin an han lai pawp pawp mai a. Sorkar siam kawngpui zawh ngam lova kawng dang rek hial khawp ten Mizoram leilungah kawng an han lai thei mai chu a mak mang e tih mai loh chu sawi tur a vang hle mai. Mimal dinhmun ni ta se, ‘I nupui hi ka rim i phal lo maw? Kawngkapui atanga luh i phal loh pawhin i kawmchar lam bang ka rek pawp ang a ka rim tho thovang,’ tih tluk vel laia thil kawngkal lo niin kei chuan ka hria.
Sorkar phal loh thil, kawngpui zawhpui ngam loh vanga kawng dang an reh hial pawhin Mizoram sorkar chuan a titawp thei ta lo chu ni berin a lang a. Khawvel ram danga ruihhlo hmanga sumdawngte khawsak dan te min hriat chhuahtir rum rum mai. Hetianga ram leilung a kawng thar pawh rek thei khawpa kuhva tawlhtute hi an huangtau tawh a nih chuan anmahni dangtu leh khaptu mi thahnemngai, Deputy Commissioner te, Superintendent of Police te leh Magistrate an duh loh zawng te chu an transfer theih zel hun a thleng ang a, a tawpah phei chuan nunna thlengin a tuar thei. Chu chauh ni lovin an thiltih pawmpui lotu political party reng reng chu pawisa hmanga an beih ngam hun te pawh a lo la thleng ang a. Chutiang hun te a lo thleng a nih vaih chuan heng mite zuah a, an thiltih pawmpuitu sorkar hi a mawhphurtu a ni ngei ang.
Mizoram thar chhuah ni lo pui, kuhva rah, Mizoram aṭanga thar chhuah anga Certificate petu MAMCO te thiltih dan hi Mizoram sorkarin a pawmpui tih chu Mizoram sorkar hnuaia Department pakhat (Industry hnuaia MAMCO) ten Certificate an pek a, Mizoram sorkar lehkha anga ngaih a nih takah hian a chiang a. Indonesia emaw, Thailand emaw aṭanga rawn kalpui vang vang a, Zokhawthar leh Champhai inkar kawng chhia te pawh paltlangpui vek hnu a la hlawk em em thei turin kuhva rah hi a hlu a nih chuan khawvela thil rah hlu ber te zing ami a ni thei hial ang. A nihna ang ngau ngauva en chuan chutiang chu ni theiin a lang lo chungin a buaipuitute hi an hlawk tih hi zep rual a awm lo. Thil awm thei lo anga lang hi a awm tlat chuan mipui mimir hriat phak lohvah hian engemaw tak chu a awm ni ngeiin a lang.