Zirna leh sikul naupang bag

Tunhnaiah India rama Court sang zawkin sikul naupang ipte rih zawng tur a rawn bituk ta hial a. Hei hi thil ngaihtuah tham tak a ni.

Kum 2000 bawr kha ni tain ka hria, Delhi-ah kan meeting a. Chuta kan meeting-naah chuan Educationist pakhat hi a lo tel ve a. Kan meeting-naah chuan Delhi khawpuia naupang sikul bag rih hlawmzia leh a that lohzia an zirna te, naupang pianphungin a buai phah theih thu te a sawi a. Pawi a ti takzetin thuneitute beng a chhut hawn zawh loh thu te thlengin a sawi a. Vawiin thlengin a ṭhahnemngai hmel leh a thusawi lai hmel kha ka mitthlaah a la cham reng mai.

India ram, Delhi khawpuiah kan meeting a, chuta awm ve ngei leh mithiam te chuan naupang ipte rih zawng chu a nasa lutuk a ni tih an sawi ngawng ngawng a, naupang ipte ritin a nghawng leh an ipte rih zawng te chu hman hmanah khan a zirin an lo zir chiam tawh a, an thil hmuh chhuah te chuan ngaih thutak a hlawh pha lo. Chu mithiam chuan naupang ipte rit lutuk hian hnungzang na te, pianphunga fel lohna dang te pawh a hril chhuak thei dawn tih thu hrehawm ti takin a sawi a.

Khawvela Child Care Project lian ber ti hial a an sawi thin, ICDS-ah pawh manual (ICDS Bible) kimchang tak nen kan inthuam a, mahse phurna pawnlang um ta reng reng chuan kan inkaihhruai loh dan tur anga kalpuiin Uniform ching chhuak tur an lo awm pek a, English medium te an lo ti rawl nen, kan manual ang lo tawp chuan kan ngaihdan pawnlang te te chuan kan lo in-awi tlei chiam mai a. A manganthlak duh khawp mai. He ICDS a kan inzirtirna zawng zawng hi mithiam te duan, India sorkar pawmpui thlap a ni a. Chutah chuan naupang kum 6 hnuailam reng reng chuan Formal Education an mamawh lo tih a ni a. Chumi awmzia chu naupang kum 6 hnuai lam chu ziah te, chhiar te leh belh leh paih ang chi chu lehkhapuanah tihtir vak vak loh tur tihna a ni.

Mahse chu chu duhkhawp lovin kum 4 an tlin chuan sikul pangngaia kaltir kan tum a, an rualpui awm tawk, an aia pawl sang ni a kan hriat te chu kan rilruin a el tlat a. Graduate leh Post Graduate an nih huna an awmdan tur ngaihtuah lovin vawiina an thiante an lehpelh dan emaw, nu leh pa lungawina ngawt emaw ngaihtuahin anmahni tawk a pawl santir thuai thuai kan duh a, a hre tur china ngaih kan Education Deptt. mithiamte lahin tualchhung nuho duhdan tawk te tein min kalpui ni maiin a lang. Kum 6 an nihah hian pawl khat (Class I)-ah thu chat se, kum 22-ah M.A an zo thei a. Kum 22 ni lovin kum 23/24-ah te pawh M.A tha takin zo se a tawk viau. B.A chin tan IAS a exam theih chuan kum 24-ah te IAS ni thei an la ni.

Mahse mak tak maiin a ICDS Manual lam siamthat emaw, a ICDS hnathawh dan tha zawk emaw ngaihtuah ta lo chuan kan Mizoram Education Department lam chuan naupang kum ruk hnuai lam, a hrang a hraia zirtirna dan tur an ngaihtuah a. Education huang chhungah Pre-School te hawng a, naupang te zawk (kum 6 hnuai lam) kaltir dan tur an lo duang ve map map a. Kan Primary School awm sa te, kan Middle School awm sa te, kan High School awm sa pawh enkawl harsa kan tih chuan Pre-School kan neih belh avanga kan changkanna tur ka hrethiam ve lova, khawimaw lai laia Pre-School hawn belh rikngawt chu kan Education damlo enkawl nan tha tawkin ka hre lo. Kan ngaihtuah tawk chu Primary School a naupang lut tur awm loh vanga sikul khar hlauhna aṭanga lo chhuak emaw, khawilai Anganwadi tha lo emaw siamthat tum lova a dang ngaihtuahna emaw a ni ang.

Hetia a hun hmaa inelna lama kan fate kan tlantir vak vak vang hi em ni ang tuna IAS tur te kan neih tak loh nachhan hi le? A Ba Baa Blacksheep leh a tle nazawng (all that glitters) kan um tak ruak ruak avang hi em ni hetia kan zirna chungchanga kan induh tawk loh tak viau? tih zawhna te pawh rilruin a dap thleng zung zung.

Kan zirna chungchang hi a buaipuiawm ta hle hian a lang. Zirdan thar CCE kan tih emaw ni-ah te chuan kum tawp exam ringawta innghat lova, kum tluana an nungchang leh an thil zir theihna ngaihtuahpui a, naupang chu fail-tir mai mai loh tur tih thuthlung a lo chhuak a. Mahse kan awmdan chu he CCE duang chhuaktute rilru nen chuan a inhmu rem ta lo tlat mai. CCE duang chhuaktute ngaihtuahna chuan zirtirtu indaih lo te, zirtirtu kal lo mai mai te, zirtirtu awm fumfe lo te, naupang zirtir hlei thei lo zirtirtu te, naupang zirtir thiam mang lo tur zirtirtu leh mahni hnaa inpe lo ve hrim hrim te a lo huam tel hauh lo mai a. Taima taka zirtirtuin naupang a zirtirna hnuaia seilian leh chu mite awmdan tur chu a duang a, a piah lam chu a ngaihtuah tel ta tlat lova. Khawl changkang reng reng chu a engkim mai a dik chuan a tha thlawt mai a, mahse khawl mawl apiang hi a enkawl a awlsam a, hmun tinah a ken kual theih ang deuh hian kan zirna pangngai leh CCE hi a danglam a ni. A nihdan tura engkim a nih chuan CCE chu a tha thlawt mai, mahse zirtirtu indaih lo lutuk leh naupang hmangaihna nei lo zirtirtu te, mi thahnemngai lo ve hrim hrim nen chuan a hma aiin a buaithlak dan a thuah hnih tawh.

Keini chuan CCE ziarang aṭanga kan hriat bel ber chu fail theih loh anga kan ngai ta tlat hi a ni a. CCE kalphung kan chhawm ve laklawh si chuan naupangin a pawl a sawn loh chuan kan hriat bel lai ber a kalphung kha kan bawhchhia tihna a ni. Mizoram Education Department awmdan han en hian sikul zawng zawnga zirtirtu indaih hun hi chu tumahin kan thlir phak lo niin a lang a. CCE ngau ngau ngawt pawh hi buaipui tham fe zawng a ni ta. Khaw tam takah CCE vang a ni emaw ni lo emaw, mipui mangangin pawisa thawh khawmin zirtirtu an rawih belh tawk tawk a. Mahse hei hi nikhaw reiah chuan a fel lo thuai dawn. Education Management system tidanglam si lova mamawhna avanga thil phuahchawp mai hi nikhaw reiah chinfel si loh chuan buaina tinreng tobul a ni thei. Heng rawih chawp zirtirtute hi eng dinhmunah nge an din ang tih hi ngaihtuah tham tak a ni.

Khaw tam takah a zirtu tur naupang awm mang si lovin sikul kan hawng a. Hmun tam taka zirtirtu an indaih loh laiin hmun thenkhatah chuan naupang lam an awm leh lawi lova. Mipui tam zawng ngaihtuah tak tak lovin a nawrtu leh a ngentute nawr nasat avangin sikul (a bikin High School) te kan hawngin subject te kan telh ringawt a. Hmun thenkhatah phei chuan College-ah leh Higher Secondary (+2)-ah subject thenkhat kan telh a. A zirtu tur naupang lam an awm leh si lova, pawisa tam tak a luang ral thin. Sava notein a pui hnen aṭanga chaw an beisei a an dak hiang hiang ang hian zirtirtu mamawhin hmun tam takah kan awm a, chutih laiin hmun thenkhatah chuan zirtir tur nei lo zirtirtu hlawh tam angreng fe fe an tei nawlh nawlh lawi a.

Hetiang hi kan Education dinhmun a ni mek a. Sawi fel mai theih pawh niin a lang lo. Chutihlaiin a hniam lamah mithiamte duh loh zawng takin naupanghovin sikul bag rit tak tak an ah tul turin kan zirna kan siam a. Lehkhathiam zangkul te, lehkhathiam kawng nâ te, lehkhathiam hnungzang nâ nei te kan chhuah teuh thei. Naupangin lehkhabu rit lutuk lova an ah dan tur hi chu ngaihtuah a ngai hmasa viau mai.