THINGTLANG SIKUL CHEI ṬHATNA

November ni 18 chhuak Zozam Times nitin chanchinbuah khan thingtlang sikul building chei ṭhatna chungchang a rawn chhuak a. Cheng nuai hlir sangthum zanga inchherchhuan chungchang thu a ni. Ngun taka ngaihtuahin thil awmdan a lungchhiatthlak viau.

Kohhran upa pawh ni ve lo, Nilai zan leh chawlhni zan pawha hun chang ve ngai lo, Kejriwal-a chuan Delhi sorkar sikul a siamṭha a, tunah chuan sorkar sikul lo ang maiin a ṭha tawh e an ti a. Khawvelin hahipin a sawi a. Chutihlai chuan keini, ringtu, Pathian nung bia inti, Pathian be tura chawlhni a inkhawm te chu loh theih lohva ngai, chutah pawh kohhran upa tawm khawmna tih hial tur Education Department hnuaiah phuai tak leh pawr takin kan zirna sikul te chu kan suasam a. Changkang hmel tak angin kan la hawi a, rintlak tak angin kan la lengin kan la intipuithu a. Kejriwal-an kawrphiar lum mawl tak a hak laiin keini chuan kawrchung leh nghawngawrh kan han ti deuh thlap thlap a.

He cheng nuai sangthum zanga tamzia mawlh hi kan hre lovang tih ka hlau ṭhin. Miin cheng sangkhat hlawh hlir hlawhfa za zet mai nitin ruai char char sela, chawlhni pawh awl lovin cheng nuai khat hlir pe chhuak sela, kum kua zet chu he pawisa hian hlawhfa a chhawr thei ang. Hlawhfa man hlirah intlak ral lovin bungrua leh mamawh lei nan pawisa chu lo hmang ve pawh ni se kum nga chhung chuan nitin mi za chuan hna an thawk char char thei hrim hrim ang. Chutiang pawisa tam tham chuan Mizoram sikul zawng zawng hi kan siamtha vek hman lovang em ni?

Kan mi fel tak tak leh zahawm tak tak te hi an inthuamna te a pangngai fo ṭhin a, an hmel te pawh zu in lo mi hmel tih hriat takin a fai vung mai a, mahse an sulhnu kan hriat fo ṭhin chu an chhungte leh an lainate hamṭhat thu a ni fo. A pawi ta ber zawk chu chu chuan khawilaiah emaw nghawng a nei ta tlat a, chu a nghawng chu mipui tana tawrhna tur lam zel a ni a, dik tak chuan anmahni pawhin an tuar ve tho — an ngaihtuah lo mai mai a ni. He Mizoramah hian kan sikul a ṭhat loh chhung chu tumah hian changkan ni hmel kan hmu tak tak dawn lo.

Sikul siamṭhat hi a har lo — a building chu — pawisa a awm phawt chuan. Pawisa awm vek tawh hnu pawhin a awlsam lai ber, a building siamṭhat pawh kan ti hlei thei lo a nih ngat chuan a dang chu harsa ve tak tur a ni.

He thingtlang sikul chei ṭhatna pawisa, cheng nuai sangthum zanga man (vaibelchhe 35) tehmeuh hi a bul ṭan nan duhsakna hmansualna hmanraw langsar ber pakhat, ‘Restricted Tender’ hmangin a pawisa hmangtu tur an han zawng phawt a ni awm a. Kan thiltih dan hi hawihhawm fu chung si a mi zaktheilo khawsak dan a ni. Sikul chei ṭhat hi mi thiam bik hna a ni em? Hmanraw danglam bik hmanga thawh tur a ni em? Tender pangngai hmanga a thawktu tur zawn hman loh khawpa hna hmanhmawhthlak a ni em? Chei ṭhat vat loh chuan sikul building ṭha lo chuan hma sawn zelin khaw chhung mimal in dang thlengin a chhiat chhunzawm phah dawn em? tih zawhna zawng zawng hi ‘Hnai love, muangchang leh uluk taka hnathawktu pangngaiin an tih theih vek a ni e,’ ti a chhan tur a ni ang. Chuti chung si chuan hna bik thila hman tur ‘Restricted Tender’ tih aṭang khan Lal Isua thurualpui duh loh zawng tak Pu Englova te nen tih tumna a awmsa tihna ang a ni. Chutiang ruahmanna paipawn run chung chuan Bible leh Kristian hlabu kan ak a, iptechei nen Pathian biakbuk kan pan vut vut a, kalkawngah titi mawihnai tak tak sawiin biak-In thlen veleh kan ṭawngṭai a. A ṭhen phei chu Lal Ṭawngṭaina sawi zawhah pawh a chhilhna ni awm takin kan ṭawngṭai leh ṭhin. Chutiang chu kan pawnlam lan dan a nih lai chuan ‘Restricted Tender’ hmangin hmelmapa duhzawng tihpuitlin tumin ruahmanna kan siam ru reng si.

Vaibelchhe sawmthumpanga chu nuai sangthum zanga tihna a ni a, a tam namenlo em em a. Fimkhur tak leh awmze nei taka hman chuan Mizoram sikul zawng zawng deuhthaw hian ṭhat phah hawkna tham tur a ni. Mizoramah sikul hrim hrim hi Primary sikul aṭanga Higher Secondary sikul thlengin 3800 chuang lai awmin a lang a, chung zinga sikul sanghnih vel lai chu a building chungchangah ngaihtuah ngai vak lo te pawh a awm thei ang. Chuti a nih chuan sikul sangkhat chuang vel chu ngaihtuah bik ni ta se, emaw, a nawlpuiin cheng nuai khat diat diat pawhin pe se enkawl ngai hauh lo tih loh chu a daih vek ang.

Mahse sikul ṭhatna tak tak duhna tel lovin, a pawisa ei kual theihdan tur ngaihtuah ni awm taka thil kan tih a, ‘Restricted Tender’ leh contract hralh chhawn aṭanga bul kan ṭan aṭang reng rengin ngaih a ṭha tawh lo phawt a. Duhsakna hmanga contract inpek, hralh chhawn leh hnu a sub-contract lehchhawn nen chuan kan Mizoram sikul te hian eng kan ang zo lovang tih a rinawm hle a ni. Hetiang thil rinhlelhawm hmu thiam lo khawpa kan sorkar mit a keu tawh loh hnu emaw, kan maimitchhinsan duh tawh emaw a, Pathian betu ṭha tak anga kan inlantir ngam tlat tawh bawk si chuan kan chan hi chau tak a ni.

Sikul satu contractor, hna ṭhat leh ṭhat loh ngaihtuah miah lova senso a tam hlau ringawttu te, an hnathawhna hmuna kar khat aia rei cham tum hauh lo te, hna thawk tak tak lova hlawk ve deuh a a khaw tu pa kut emawa hna hnutchhiah tum te kutah kan sikul sakna tur pawisa chu kan hnutchhiah dawn tihna a ni a. Sikul tam tak phei chu a lo enkawl ngat ngattu Headmaster ṭhahnemngai te, zirtirtu ṭhahnemngaite rilru tihnual rawih thei an ni ang tih a chiang sa reng mai. A lan dan hi chuan Baal pawisa hmaah tu emaw, Education kaih hnawih a thuneitu hi chu a bawkkhup a nih loh vek chuan kan thiltih dan hi chu mawlmang ve haih haih tak a ni ngei ang. A nih loh vek chuan Education pawimawhzia hre lo tu emaw chuan Education a enkawl tihna ni ngei tur a ni.

Hetiang ‘modus operandi’ ngaisang tur hi chuan pawisa kalhmang hriat loh viau te, incheina ngawt aṭang leh ṭawngkam ṭha nala tawlhthluk inpeih reng mai te leh ‘chain reaction’ (harsa tak leh duat tak si a sikul lo enkawl hram hram a, hnatlang hmang te a lo thawm ṭhin tan chuan pawisa awm reng chunga dawt leh ih deuh reuh nena hna chhe tak, chunglam hotute thupek ngeia hlen chhuah a nih chuan phur lohna a hring ang a, chuti a nih chuan zirtir hnaah tui lohna a thlen ang a, sikul enkawltuin a tuina a hloh tawh chuan naupangin an tuar ngei ngei ang a, naupangin an tawrh chinah chuan thil a pawi tawh ṭhin - tih thil awmphung inkhaidiat hi) awmzia hriat loh fe chu a ngai ang a. Mahni hnam hmangaih loh tel nual te pawh a ngaiin ka ring.

Hei chauh hi kan tawpna tur a la ni lo, he sikul sakna pawisa hi, uluk lo deuh maia kan thehthang a nih chuan a puka kan puk a nih bawk si chuan Mizoram sorkarin a la rul leh dawn a, mipuiin kan harsat phah leh ngei ngei dawn. Nakinah kan Finance enkawltuten, “Hei hi sorkar hnathawk hlawh tur, hei hi Pension payment, hei hi Compensation, hei hi Forest, hei hi Social Welfare, hei hi World Bank sum rulhna, hei hi GPF, hei hi Medical Reimbursement, hei hi kan NABARD sum rulhna........” tiin loh theih lohah pawisa an han chhep hrang leh ang a, mipui mamawh tenau zawng zawng chu, ‘Pawisa a awm lo,’ tiin sorkarin min chhang ang. Chutih lai chuan contract lianpui pui thawktute chuan pawisa an hnuk chhuak leh thei thovang a. Chung contract lian zing ami chu he sikul sakna te pawh hi a ni ang. Hetiang han ngaihtuah hi chuan he kan sikul sakna sum, heti zat zat kan han hmang a, kan han sa ṭha chuang si lo tur anga lang hi chu tha a na mang e aw.....

Aw Lalpa, kan Education ṭhatna tur ngaihtuah lova a sum virvel aṭanga hlawkna neih tum, chutiang tih theihna dinhmun a ding te an awm a nih chuan khawngaih takin hrem ang che — keini’n kan hrem mai thei si lova! E taka, neih loh vanga kan pawisa puk, mipui pawisaa rulh leh tur hmang sualtute hi an awm a nih vaih chuan keini mi vantlang leh miretheite hmingin hrem bawk ta che — nalh takin incheiin hawihhawm takin min be mah se hremna chu thlensak tho tho ang che.