KAN THO THEI ANG

He Mizoram hi ram tha zawk a nih theihna tura thlirtu tam tak an awm a. Thenkhat phei chuan beiseina sang tak nen sorkar thar te, kum lo thar te hi an lo thlir a. Mahse ngaih anga kan awm tak thin loh avangin an beidawng lek lek a, engmah tak tak ang zo dawn lovin kan inhre hial tawh a. Chung zinga mi thenkhat phei chuan ram hruaitu ni thei awm zawng zawng hi rinhlelhna mitmengin an melh a, ‘Ani pawh engmah a ni chuang lovang, anni pawh engmah an ni leh chuang lovang,’ an ti thin. Heng hi beidawng tawpkhawk aurawl a ni a, chutih laiin beiseina neitute tawngkam chhuak a ni bawk. Beiseina nei tawh lo tak tak chuan sawi pawh an sawi duh lova, an awm mai mai ringawt hial thin.

A ni tak a, inthlan dawna kan intiamna leh kan thusawi te, kan Manifesto te han thlir chang chuan beisei nei lo chung pawhin, ‘Patlingin hetia an tih chuan engemaw tak chu an ti chek ang chu maw,’ tiin ngaihtuahna kan siam lo thei lova. Dikna leh rinawmnaa rorelna te kan beisei a, kuthnathawktute tana kawl en hun tur te kan mitthla a (chutiang tur chuan ziak leh tawngkain min thlem miau hek). Mahse inthlan a zova, ‘A hmaa kan lo thiam lo kha kan fel lo a ni, tunah chuan kan thiam tawh ang,’ ti ngat ngam te pawhin kan rin loh takin ‘thlam’ lam te kalsan mah se tihdan chi thar, ‘Restricted tender’ te an han ching chhuak a, ‘Parliamentary Secretary’ ti tawh lovin, ‘Board Vice Chairman’ te an han ti leh daih a. Heng zawng zawng hian thil ngaihtuah mite bei a tidawng a, beidawnpui ang ngei ngeiin a tulna hmunah sum a awm lo tluang zar zar a, khawilaiah emaw chuan sum hi a awm tih hi a hriat ve reng bawk si a.

Heti chung chung hian Mizote hi kan tho chhuakin hmasawnna kawngah kan kal thei ang tih kan beisei tur a ni a, kan beisei a ngai bawk. A hmasa berin kan sorkar lo piang leh tur hi chu eng Party pawh ni se pawisa sem tum lo sorkar ni ve phawt teh se. Khawvel mithiam leh mithiam lem lo tan pawha pawm theih hauh loh, pawisa sem intiamtu chu mipuite hian vote lo phawt mai ila tlemin khua a var deuh ang. Pawisa sem tum anga insawi kan vote reng reng chuan kan chung a pik nghal a ni tih kan hriat a pawimawh. Pawisa min sem leh si lo hi a tiamtu lam tan a mualphothlak viau laiin min sem tak tak ta se kan lungngaihna leh kan buaina chu nasa takin a pung ngei dawn a ni. Pawisa kan dawn tawh miau chuan hmasawnna dang engmah kan beisei thei lovang a, beisei pawh kan tihtur a ni hek lovang. Nuai khat sem mah kan manganpui kha a ni a (nuai khat tak tak dawng chiah hlawm lo mah ila), a tiamtu lam erawh a thutiam rau rau ngaihtuah chuan tlemin an thiamawm deuh. A lungchhiatthlak lai ber zawk erawhchu pawisa sem beisei tak tak ni awm tak a chutianga intiamtu kan thlang tling kha a ni. Hmasawnna thuthlung kalh a pawisa faia sem a thlem tawk lek chu sawi loh, thlem thluk tawk lek kan lo ni em maw ni tak le.

A dawt lehah chuan awlsam taka dinchhuah theihna tur thu leh hmasawn theihna tur thu sawitute hi bawh huam huam loh chi an ni. Mi fate chuan, ‘Thlantui leh thisen min pe ula.....’ an ti a, chutiang mi chu an zui a. Keini chuan engemawti taka din chhuah nelh dan hria ni awm tak kan zawng ni berin a lang a. He khawvelah hian chutiang chu a awm lo tih thuah kan chian a ngai tawh hle. Mimalah chuan khehpuam hmanga ding chhuak ni a kan hriat te hi ding chhuak angin lang mah se an ngaihsanawm lova, an ding chhuak pawh ni chiah lovin ding chhuak angin an lang chauh a ni kan ti thei ang. Chutihlaiin a ram mipui nawlpui ang chuan tih nek nek a, Mizo kan nih bik avanga din chhuah nelh a, ram nuam taka chen theih hi beisei tur a ni lova, chutiang chu a theih ni awm taka sawitute pawh awih loh nachang hriat tur a ni. Beisei dan dik lova thil kan beisei tlat tawh chuan ke pen a fuh thei lova, thawkrim lova din chhuah theih dan hria ni awm tak te thusawi hi awih loh phawt tur a ni.

Hnam ding chhuak zawng zawng hi an chanchin chhui vek ila, dawngdah leh awlsam taka ding chhuak ta nelh an awm lovang a. An awm anga an lang a nih pawhin ram leilung hausakna nasa tak avanga nuamsa an ni ang. Mahse chu pawh hman thiam loh chuan a tha chuang lo. Vawiin thlengin kan ramah leilung hausakna (rangkachak, tuialhthei, lungalhthei, uranium te leh thildang), mi ram aia tam bik leh tha bik kan la hmu chhuak lova. Heng leilung hausakna te pawh hi awm tehreng mah se kan thawhrim a, hmangchang kan hriat a, kan taimak loh chuan a neitu leh a hlawkna teltu tak tak kan ni thei hek lo. Chuvangin kan hmachhuan tur neih tha ber chu taimakna te, thawhrimna te, dikna leh rinawmna te a ni. Chumi piah lama din chhuahna thu, tawngkam thiamna hmang a sawi rawtui reng reng chu thil hlauhawm a ni hial. Thil awm lo beisei a, thil thleng thei lo tur hmang a inawih thluk theih tlat hi a fuh thei lo.

Heti chung hian kan la ding chhuak thei ngei ang tih kan ring tlat tur a ni. Ram hian din chhuahna kengtute hi rei tak a nghah chang a awm thin. Delhi khawpui khuan Kejriwal-a hi eng chen nge a nghah tawh ang aw? Bihar khuan Nitish Kumar-a lo lan hma khan kum engzat nge a lo tawrh ang a, Tripura pawhin Manik Sarkar-a lo lan hmain rei tak a tuar ang. An tawrh chhung kan hriatpui lova, an mi nghah lo lan hnu hi kan hriatpui ve ta chauh a ni thei ang.

Hnam tin hian kalphung kan nei vek a, kan Mizo-na ni a kan hriat hi a sual fai vek a nih loh phawt chuan kan din chhuah lohna hi chhete chauh niin a lang. Kan chhungrilah hian Mizo chu a bet tlat a, thin thlak mai theih a ni lo. Thing thla thei tur anga kan awm apiangin kan buai mai chauh a ni. Hmanah khan kan kohhranin biak-In atangin khuang lum chhuah a tum tawh a, a tih chi loh tih a hre tawh a. Kan Mizo ze lanna zawng zawng chu nawhreh vek tumin a bei a, mahse a hlawhtling lo. Kan hla thlukah te, kan ramhmulah te, kan tlangram boruak leh kan thlahtute atangin kan lunglenna hla chu a lo piang a, kan tui tihzawng chu kan chawr chhuahna atanga kan rochun a ni. A tawi zawngin, kan nihna hi keimahni-ah a bet tlat a. A changin sap anga awm han tumin a chang leh Korean te an han tum sateh mah ila kan hlawhtling tak tak thei lo. Chuti a nih chuan kan lairil chhungphum chu kan thisen inthlah chhawngah hian a luang a, a tawpah chuan kan Mizo hla thluk leh lengkhawm hla hian min awi tlei leh nge nge thin. He Mizo hnam hian zia a neih ve ngai chuan chu a ze mil chuan a ding chhuak tur a ni. Chu kan zia chu kan paihthlakna (1900 bawr chho atanga 1972 vel thleng) atang khan zawimuangin a rawn tho chhuak a, tunah chuan tlar thum zaiin Pathian kan fak thei tep tawh a, kan puipun liantham deuh phei chu chheih lamin a hnu kan khar ta fo mai. Chuti a nih chuan kan inzawng hmu leh tep tawh tihna a ni thei ang.

Kan hnam hi hnam azawngah hnam hruai awl ber pawl kan ni a tih theih a. Pi leh pu atanga ‘A hniak tam lam,’ ti thin kan nihna kha kan thisenah hian a bet tlat. A tha lam ni a kan hriat chu kan bawh dur dur zel a. A then chu kan bawh fuh chiah lova, bawh fuh a mual mual pawh kan ngah mai. Kan din chhhuah theih beiseina tura kan vanneihna awm sa belhchhah tur chuan YMA leh kohhran kan la nei a. Keini anga hetiang kohhran leh vantlang thunun thei hnam hi chu an vang viau. He thil tha pahnih leh kan ram leilung leh kan tihdan (culture) te leh kan sorkar hi a kal kawp hun hunah kan ding chhuak thei mai ang. Chuti a nih chuan hruaitu tha, zui tlak kan hmuh hun hunah he hnam hi a ding chhuak mai ang. Sorkarna kawnga inchhek arbawm chi, motor tha lawm rual kan la nei rih ni te pawhin a lang. Chutiang ni chiah lo, kawng dika kan hnam hruaitu tur an lo chawr chhuah hun hunah chuan vawiina thil theih loh anga kan ngaih te hi an han ti ang a, mipuiin kan zui dul dul mai ang. Congress sorkar vawihnihnaa eirukna hrek tum anga hruaitute an han awm zauh khan sorkar hnathawkte chu kan tawmim rang khawp mai. A sorkar hruaitu lam zawk khan an tlin ta lo tih Engineer 13 te atang khan a lo lang ta mai chauh a ni.

Kan khaw kar kawng siamna pawisa awmzia leh a Estimate leh a Design tur te mipuiin kan hriat ve vek hunah te; kan feh kawngpui lian zual te leh huan lo ram tha te chu sorkar tha chakna hmanga a mam zer zur hunah te; kan kut hnathawktuten kum chhiat kum an tawn palh changa sorkarin thlai luman a pek theih hunah te; eng policy mah pempui lova lal khel ringawt politician te kan thlan loh nalh nalh hunah te; hmasawnna hna thawh dawn a sorkar lamin zangnadawmna dawng tur mimal engemawzat a phurpui viau loh hunah te; lakluh leh neih induh lo sorkar hnathawk leh politician kan endik tak tak ngam hunah te; mipui tana hlawkna awm lova Chairman, MoS rank chi hrang hrang te kan neih thluah loh hunah te; Party mi contractor anga awm ten an hnathawh tur an hralh chhawn chur chur loh hunah te kan Mizoram chu a la ding chhuak mai ang. Chief Minister leh Minister, thinlung hausa, khawvel sum leh paia hausak tel kher tum lo hmuh hun te pawh kan la nei thei asin.

Kan biak Pathian hi a awm a nih a, Mizote hi min hmangaih a nih si chuan beiseina nena dikna tundin tumtute leh thawhrimna nena beitute hian smuggler te, khehpuamtute, chiahpuam bank lem hawngtute, compensation leh restricted tender hmang a min runtute hi hneh ni kan la nei chek ang.