KALPHUNG

Mihring min siamtu ber chu kalphung a ni. A ṭhenin ‘Habit’ ti a zawngin an sawi a, a thenin ‘nundan’ an ti a, a thenin ‘tihdan’ an ti a. A engti zawng pawhin sawi ila, kan tih than, tihdan anga kan ngaih kan sawina a ni a. Sorkar te, chhungkua te pawhin tihdan kan nei a, kalphung kan nei vek a, kan kalphung kan ti emaw, kan tih thindan kan tih emaw chuan kan zahawm leh zahawm loh te a hril a, kan changkan leh changkan loh te a hril thin.

Chhungkua leh mimal chungchangah pawh tho tlai chhungkua chu an tho tlai reng mai a, zinglamah engmah ti ngai lo chhungkua an awm nual. Chutiang chhungkua chu zanah an meng rei tlangpui. Zan lamah chuan an ina len nuam tak leh inleng dawl tak an ni fova, mahse zing lamah chuan chhungkaw tam tak, zan lama kawm nuam em em te chu biak tur mumal an awm lo ve fo mai. Mi zahawm chhungkua kan tih leh mi changkang chhungkua kan tih te hi kalphung tha nei chhungkua hi an lo ni mai.

Kan sorkar pawh hi kalphung thain kal se sorkar zahawm leh sorkar tha, mipui tana chhenfakawm a ni mai a. Kalphung tha lo tak tak tam takin a hual vel sorkar chu sorkar tha lo leh sorkar chak lo a ni mai thin. Kan sorkar hi sorkar pawisa chungchangah a kherkhiap lo angreng hlein a lang a, pawisa chungchanga a fimkhur lohva a fet lohva, sorkar pawisa a tihzahawm loh chuan hna tha thawk thei sorkar a ni thei lovang. Fimkhur leh kherkhiap taka sorkar pawisa enkawltu sorkar tan lo chuan hna tha leh rintlak a thawh theih loh tih chu ngaihtuah mai pawhin a hriat theih.

Tuna kan Mizoram kalphungah chuan Contract hna kan tih mai, sorkar pawisa hmanga hnathawh tur hi an hralh chum chum mai a. Contract hna hi an hralh satliah pawh a ni lova, a leitu hnen aṭangin midangin a lei chhawng leh a, kan sorkar hian chu chu tihtawp a tum pawhin a lang lova, a ngaimawh pawhin a lang hek lo. Hna hmutu chu tu milian tak chhungkhat laina hnai emaw, sorkar lama thiltithei tak tuemaw a ni a. An hna kha han endik fet deuhvin a nihdan tur anga thawh han phut dawn se a tu ber kha nge hrem tur a, a tu tak lakah nge a chhiat a that thu-hlaa mawhphurhna bel tur pawh a hriat loh. Kan awmdan tlangpui en hi chuan hna thenkhat hi chu engti thawhin nge an thawh zawh theih zawk tih hi ngaihtuah tham zet a ni - an thawh that phei chu beisei rual a ni lo.

A tawp a hna thawktu tak tak hi chuan hmanrua zawng zawng mai hi ren em emin an hmang lo thei tawh lova (a hmutu khan a hna pumpui aṭanga 20% hlepin a’n hralh phawt a, a leitu chuan 20% dang hlep velin a’n hralh leh a, chuti a nih chuan cheng nuai 30 man hnaah khan a thawktu tak tak chuan cheng nuai 15 vel chauh a lo chang tawh a, chuta tanga hlep nei tur chuan a’n bei leh ta thin a). Hnathawktu leh hmanraw tlemte hmanga nikhat tha han thawh belh hlek a mawi tak leh mittlung taka chhuak mai thei te hi an ti thei tawh hlawl lova. Hmanrua leh tha zawng zawng a tlem thei ang ber hman a, pawisa sen tlemna chauh ngaihtuahin an thawk a. Han be chiang ila mi hnen aṭanga an lei chhawn, hlep tam loh hlau ngawih ngawih, hlep tam loh an hlauh thu pawh zep thei tawh lo leh chutiang thil sawi chu zahthlakah pawh ngai tawh lo te an ni a. A then phei chuan an thawhdan tur tak, a ruahmantute sawi pawh an hre pha tawh lo.

Hetiang hi kan contract hna kalphung tam tak a nih lai hian Technical Department thenkhat chuan Departmental Works an tih mai, Contract a pek chhuah lova, a sorkar Department anga an thawh tur bik chu Contract a thawh tur aiin an han siam hlawk lehzual sauhva. ‘Contract a kan pek chuan a pawisa a awm tlem si a, an ti tha lo palh ang, keimahniin kan thawh loh chuan a pawisa leh a hna a inbuk tawk lo em mai,’ tih lam ni lovin sorkar Department a thawktute khan Contractor aia an hlep tam theihna turin an han ngaihtuah ta tlat a. Chutia Contract hna aia hlawka an siam fel hnuah chuan Department bungrua leh mi leh sa chhawr theih ang ang an han chhawr chhawng leh nghal a. Sorkar hnathawk thenkhat an hausa em em mai te hi a mak ta lo em em a. Chutianga Departmental Work pahnih khat changtu chuan a kum khat hlawh tur chu thla hnih khatah a hlep chhuak daih ang tih hi mi mawl nileng lo tan chuan a hriat sa reng mai. Chu an ngaihtuahna chu a takah an han chantir a, khua chu var lo ve tak kan ni. Kan sorkar pawisa, hnathawh nana kan dah zaa sawmthum hian hna a thawk ang em tih hi ngaihtuah ngai tak a ni.

Heng kalphung maksak leh zahthlak tak hi zah pawh kan zak tawh lova, mak pawh kan ti tawh hek lova, kan nunpui ta chawt mai a. Kan awmdan mak titu leh manganthlak titu hi kan mak ta zawk a, kan awmdan hi mi ninawm awmdan a lo chang zo ta. Thenawm state thenkhatah tunhma khan sorkar Office-ah eng thil pawimawh pawh ti dawn ila, sorkar hnathawkte chu pawisa pe a tlawn hmasak te te an ngai e tih thu an sawi thin a. Mak ti tak leh rapthlak ti tak chungin kan sawi thin. Mahse kalphunga lo neih rei tawh anni tan chuan nunphung chi khat a ni mai. Mak pawh an ti lova, dik lo pawhin an hre tawh lo.

Hna tam ber chu contract a thawh tur a ni lo thei lova, chuvangin kan contract hna kalphung dik lo leh hralh chhawn nunphung hian mipuite min tirethei nasa ta hle mai. Heng avanga harsatna lo thleng zawng zawng hi mipuite chuan kan tuar ngat ngat a, kan retheihpui ta hle zawng a nih hi.