Guest writer
PL Liandinga
ENGTIKAH EMAW CHUAN
Chanchin hlui lam kan chhiar chuan thil awm lo pui pui hi khawvelah te, ram bial khatah te a thleng thin a. France ramah pawh an lal chhungkuate lu te an tan chiam chiam tawh a, kohhran hmalaknain tu tu te emaw ramhuai zawla puhin mihring te an hal hlum a, mipui thinrim sosangin ram awptute do letin an paihthla vawn vawn thin. Tun dinhmun atanga thlir chuan, ‘Hmanlai thil a ni a, a mak ngawt mai,’ i ti a ni maithei. Mahse tun hnuah pawh roreltu nunrawng leh butut Hitler-a te, Idi Amin te, Polpot te leh mi danglam pui puiin nasa takin mipui an tirethei a. Kan ram buai laia thil thleng tam tak kha thangthar hian hre ve ta vek sela an awih lo hial maithei. He khawvelah hian thil mak leh thleng lo tura rin pui pui a thleng fo thin a. Vawiina kan chapopui thil tam tak hi a hnu kum sawma han thlir let leh chuan a lo makin a lo zahthlak thei khawp mai.
Mak ka tih angreng viau pakhat chu Mizoram sorkar hnuaia sorkar hnathawkte hlawh tamzia leh sorkar hnathawk tam takin hna kan lak urhsun si lohzia hi a ni. Kan Mizoram harsatna hi han chhui han chhui hian sorkar hnathawk hlawh leh sorkar zarzotute inchhek arbawmna thilah hian a tawp fo thin. He thil hi mi tam takin kan hmu thiam thei tlat lo niin ka hria a. A pawi ka ti a, a tawng pawr leh a vaupung na deuh deuh te thu hi kan chawtak bawl ta mai ni te pawhin ka hria.
Thufingin, ‘Midang an at vek si chuan a fing bik nih hi hlauhawm tak a ni,’ a lo ti a. Chutiang deuh bawk chuan, ‘Rethei hlir awmna hmuna hausak fal bik chu a hlauhawm,’ te pawh an lo ti bawk. Mizoramin harsatna kan tawh apiangin kan sorkar hnathawk te hi a chhan bul pakhat anga ngaihna hi a awm lo thei ta lova, a dikna chen a awm tlat a ni. Kan pawisa neih theih tawk leh kan hmasawnna hnathawhna tur pawisa han khaikhin hian kan sorkar hnathawkte hlawh leh inrelbawlna baka pawisa la awm thei hi a tlem ta tlat thin a. Sorkar enkawltu apiang an lu a hai thin.
Kan thawh ve lai khan sorkar hna kalphung pangngaia Officer fel leh Department hruaitu fel nihna anga ngaih pakhat chu mahni thawhna Department a hnathawktu lak belh thei nih te, Department ruangam tihlen thiam (chu chu hna (post) siam tam thiam tihna a ni tlangpui) te a ni a. Hnathawktu awmsa ten an theihtawp an chhuah em? Pawisa awmsa an hmang dik em? Department chuan a din chhan angin rah a chhuah em? tih lam kha inzawhna leh kan inen letna a ni lo deuh. Hnathawktu (Staff) te hlawh sawi pung thei te kha mi fel leh Officer/ Department Head chak leh thiam leh fel anga ngaih an ni tih ka hmu. Khami nghawng kha kan tuar ta ngat ngat ni berin ka hria.
Sorkar hnathawkte hamthat thu leh thenkhat phei chu an phak bak thleng thlenga an kaisang ni hiala ka hriat thu te he Vanglaini chanchinbuah ngei hian ka ziak thin a. Tu te emaw phei chuan a lawm pawh min lawm vak lo. Chhungkhat laina thenkhat phei chuan na tak takin min khak nual. Mahse a mimala lak chi niin ka hre lova, kan ram kalphung tur kan sawina a nih avangin a mimala min huat nachhan tur ka hre lo.
Kan budget pumpui atanga kan sorkar hnathawkte hlawh, kan pek ngei ngei ngai zat han thlir vang vang hian a bak hi tih tham awm tawh hek lo, kan buai ta viau mai a. Chu chauh ni lovin kan pawisa neih chhun ang ang te pawh duh angin kan la hmang daihzai lova. Chu chu ni tin zan tin kan tuar zar zar ni maiin ka hria. Mimal fel chungchuang bik te leh mi tha tam tak zarah kan inkhai ding dawr dawr ni hial te hian ka hria a. Kan sorkar pawisa leh hamthatna dang te hi a hleuh pawl chuan an hleuh nasa pap pap hle a hriat chang ka nei.
Covid19 a lo thleng a, tun thleng chuan kan la vanneiin kan tangrual a, thil tha engemawzat a nghawng chhuakin kan thawhhona pawh tun thlengin a la tha viau mai. Chanchin ngaihnawm leh ngaihthlak nuam tak tak sawi tur tam tak a awm a. Kan ramri vengtute inpekna te, tualchhunga kan mi thahnemngaite thawhrimna te pawh a fakawm. Ramdang en pawhin keimahni tawkah chuan kan ti tha ve hle angah kan inngai rih thei ang.
Mahse he hripui nghawng tak tak hi kum khat hnuah, kum hnih hnuah a lo lan a, a chhe zawnga a nghawng tur anga lang te hi a rawn inlar chhuah meuh chuan kan tawpna tur chu ‘sorkar hnathawk’ tih hi ring takin a ri thei. Mithiam leh ram changkang awmdan atanga chhiarkawp a zawnga han chawh pawh hian kan sorkar hnathawk te hlawh leh kuthnathawh a eizawng te hlawh te, sorkar hnathawk tam zawng te, sorkar hnathawk tam ber te hna zangkhai dan te han en hian engtikah emaw chuan, ‘Sorkar hnathawk’ tih hi ram eichhetu member pakhat anga kan en hun hi a la thleng ang tih hial a hlauhawmin ka hria. Chumi a thlen loh nan chuan sorkar hnathawk tihtlem te, sorkar hnathawkte hlawh hi India ram dang nena inang deuhva siam te, sorkar hnathawkte hei aia vawn khirh deuh (bithliah chin nei hlek lova mitthi ina kal tura chhuah theihna leh damlo kan tur te, ruang hmuak tur te, inneihna leh birthday lawmnaa kal tura chhuah theihna nei ang maia awm te tihbo) te hi kan mamawh hle. Heng thu kan sawi hi sorkar hnathawk te kan beihna a ni lova, kan itsikna a ni hek lova, kan ram kal zel dan tura kan vaia that tlanna tur ni a kan hriat kan sawi a ni.
Kan sorkar hnathawkte hi hetiangin kut hnathawktute aiin hlawh thuah te tha bik hluai lo sela, a hlawh tihniam zawnga kan kal thei lo a nih pawhin a chhiah lak lamah a tihdan thiam ila, a thawk vek vek tawh chu dawngdah hlei thei lo turin thawh ngei ngai theuh hlawm se, thawk tha lo leh kut tling lo deuhva thawk te chu dan angin ngaihvenin tih mai mai hi awm lo se chu kan pawisa neih ang ang hi daihzai zawkin kan hmang ngei ang. Hmun thenkhata sorkar atanga pawisa awm thei tur si, vana rah ang maia a awm loh vawng vawng laiin hmun thenkhatah chuan Estimate hmun li a thena hmun khat pawh tling lova an thawh pawha ‘pangngai’ tak anga lang tlat te hi thawidamah a itawm ngawt mai.
Thil thleng thei lo emaw kan tih hi a thleng ve thin tih chu chanchin hlui kan chhiarin kan hria. Chutiang deuh chuan a sorkar hna hrim hrim hi thinhrik ena kan en hun te a thleng hial ang a, kan tuar zo vek tawh si ang tih te a nia ka hlauh rum rum ni.