BUDGET SESSION - 2022

Kum 2022, February thla tawp Assembly Session chu ni danga Session aiin a boruak a lian ta tlatin a lang a. Mi tam tak leh mi pangngai pawhin han sawi belh ve mai tur an nei a. Session chhung a la rei dawn viauin a lang a, eng tak awm zel ang maw tih hi kan thlir thuap dawn niin a lang.

Nuai Za : Session tan hnu lawkah Ngaizawl kawng laihna tur cheng nuai za ngawt mai Assembly House Speaker-in a lo la ni a sawina thu a puak chhuak a. A rawn irh chhuah dan hian phuahchawp an lohna riau a nei a. Kum 2017 daih a tan tawh Khawzawl leh Ngaizawl inkar kawng siam hna chu zo thei lovin vawiin thlengin a khaw mipui an mangang em em mai a. An mangang kal kual vel titihona lam atangin thu pangngai tak sawiin he nuai za chungchang hi an sawi lang a, an sawidan boruak han thlir chuan nuai za chungchangah Speaker hi va mawhpuh tumna pawh an nei lo niin a lang. Chu ai chuan he kawng an siam zawh theih lohna chhan, a thuphunga an sawina mai a ni. Inpuh mualpho tumna tel lo, mahse thudik si sawi chhuahna mai niin a lang thei a. Mahse he pawisa hi a lo len tham em avang leh chutiang thil chu Assembly Speaker-in a ti anga lang chu a dik theia mipuiin kan hriat loh avangin Mizoram mipuiin kan ngaihven ta riau ni berin a lang. He thu hi a dik nge dik lo tih rorelna court-in a finfiah chiah lova, mahse a irh chhuahna tak thu-hlaah hian a dik hmel riauvin mipuiin kan hria niin a ngaih theih.

Pathianin a hria: Insawi thiam nana 'Pathianin a hria,' tih hi mi tam tak tan khawhna hmanrua a ni. Rukruk hmang ber ber leh dawt sawi hmang ber ber hian, 'Pathian pawhin a hria,' han tih mai te, 'Pathian hmingin ka sawi ngam,' tih te hi an awlsam a. Hetianga Pathian hming lam hian mi tam tak rilru a hneh lo fo. A chhan pawh thil finfiah theih loh leh chachhuah ve thiang lo Pathian hming tanchhan hi mi tam tak chindan ni mah se finfiahna tlingah mi tak takin an ngai lem lo. Chumi letling thawk chuan thiam thu sawi tur fumfe nei lo leh mi zaktheilo tawngkam anga ngaih a ni mah mah zawk. Hetianga titute thusawi hi mipuiin Pathian hming an lam avangin khawi ramah mah an awih phah lo bawk. Pathian hriatpui tlak thiam thu neitu chuan, 'E, hetiang hiala puh ka lo nih takah chuan ka ti miah si lova hetia sawitu hian a thusawi hi finfiah sela. Ka fihlimzia finfiah a nih theih nan chhuitu Commission din ni rawh se,' tih zawk awm takah kan ngai. He thu sawitu lakah hian FIR an tih teh fo te hi Speaker meuh chuan thehluh ngei awm a ni. Pathian hminga tankhawhtu zawng zawng hi kan hrethiam dawn a nih chuan Mizoramah thil dik lo titu hrem tur kan nei lovang. Eng pawh ni se hetia Pathian hming lam hi kei chuan ka ngaihsan loh zawng tak a ni tih thu ka sawi duh a, Pathian hi kan tanchhan dawn a nih pawhin mahni fianrial tawngtaina lama pun chi angah ka ngai a, kan pun thu leh kan tawngtai thu pawh sawi chhuah kher tul ka ti bawk lo.

Bye Bye : Nuai za zet mai mahni ta lo tur lo latu kaihhruaina Mizoram Legislative Assembly House a rorel chu thil tihchi-ah an ngaih loh avangin Opposition Party member te chuan dik lo an tihzia lantir nan House an chhuahsan a. Lungawi loh vanga House chhuahsan hi Assembly House-ah chuan thil awm fo a ni. Ruling Party thiltih dan chu Opposition ten an duh lo nasa em em a ni tih lantirna tawpkhawk te zinga pakhat anga ngaih a ni. Khatianga Opposition member te an chhuah dawn khan Speaker thenkhat chu ni se, 'Ekhai, la awm ve hram hram teh u,' tih emaw, ngawi renga lo thlir mai emaw kha an tihdan a nih a rinawm. Mahse tun tumah chuan Speaker leh Ruling Party member (MLA) thenkhat te leh Minister thenkhat te chuan nuihsawh lantir nan ni awm takin an chhuak lai kha an han Bye Bye ta a. Social media lama kan hmuh dan chuan khatianga an han in-bye bye ta kha tih awm taka ngai kan tlem viau a nih hmel. A chhan pawh kan Assembly House-ah fiamthu leh inkawm khawmna satliah ang maia hetia Ruling Party member an che ta hian Mizo mipui rilru a tina a ni. Mizoram a rorelna khunkhan ber leh thutak ber, a chhimtute pawhin bawp khawkherh phal lohna hmunah member engemawzat an lungawi loh laia fiamthu thawh ni awm fahrana Ruling Party member-te an khawsa ta mai kha mipui ngaih­dan a ni lo. Tih tak takah chuan an chhuah nachhan leh an lungawi loh nachhan chu eng anga te tham pawh ni se patling an lungawi loh laia in-bye bye kher kha kan hrethiam thei lova. An lungawi loh chhan kha thil te tham a ni hauh lo bawk. Speaker khan MLA te rinawmna thutiam a vawng lova, amah avanga khaw pakhatin harsatna nasa tak an tawk ta ni a lang kha thu tenau a ni lo. A thu a hrim hrim kha a runthlak a, chuvangin Opposition-ho chhuak kha fiamthu anga bawl zui chi an ni lovin a lang. Thenkhat phei chuan Minister zingah pawh a bye bye ve lotu thlengin an lo chhinchhiah a nih kha.

Plagiarism : Tun tum Session-ah hian lirthei khalhtute hamthatna tur siamsakna tur dan siam chungchangah Plagiarism a lar hle mai a. Dik tak chuan kan MLA leh Minister thenkhat boruak hap hi rin aiin a lo sang lo a ni awm mang e a tih theih. Plagiarism chu mi thuziak emaw, hla phuah emaw, mahni hming mawi nan leh hlawk nana mahni kut chhuak anga thehdarh emaw, hman emaw a ni ber a. Literature leh Art-work lamah hman thin a ni. Mi thuziak chu a ngai ang thlapa ziah chhuah leh a, a ziaktu hming tarlan phei chuan mi thuziak ruk (plagiarism) tihna a ni lo.

Vanduaithlak tak maiin kan Legislative Member 'zahawm tak' thenkhat khan Plagiarism chungchang hi man fuh chiah lovin hnial fung berah an neih ta mauh mai niin a lang. Dan lam thil leh administration lam thilah 'plagiarism' hi sawi a ni ngai lova, sawi hleih theih pawh a ni lo. Dan (Bill/ Act/ Rules) reng reng hi mi tih entawn veka siam a ni ti ila kan sawi sual lo hial ang. Dan siam dawn chuan mi dan awmsa kan entawn kual vek a. MHIP chuan YMA tihdan a entawn ang a, MHIP tihdan leh YMA tihdan en kawpin MUP dan duan a ni ang a. West Bengal tihdan enin kan Forest dan te, kan Cooperative tihdan te kan duang ang a. Kerala tihdan enin kan Urban Development Rules te siamin Act te kan siam ang. Chuvangin thil awm tawh sa leh mi tihdan kan entawn a tul tlat zawk a. Dan siam lam kan tuipui loh avangin Assembly Session heti zat kan neih ve tawh hnuah pawh Police Department motor hire dan chu ka hriat sual loh chuan keimahniin a hranin kan la nei lova, kan dan hman lai hi Assam Manual a ni. Mi tihdan pawh entawn nachang hre lova kan awm rei lutuk hi a pawi tih nak alaiin kan saptawng hriat thar (te han ti chiam ila) 'copy paste' 'plagiarism' tih te chu kan House rorelna hmunah kan han hmang a. Kan State Legislative Assembly hi kum 30 chuang laia upa a nih ve tawh hnuah pawh dan duang tura kan thlan te chuan Private Bill pathum lek an la pu lut te hi thuthmunah mang a lo an nak alaiin chung zinga pakhat hnar nana 'mi tihdan entawn' kan han vawrh lar ta kha chu a lungchhiatthlak zawk. Nakinah phei chuan, 'A economic molecule a fuh lo,' tih emaw, 'A economic kawihsapir a kawm tha tawk lo,' tih tanchhan te hian mipui hamthatna tur hi kan la dang duh ta ve ang tih hlauhawm tak a ni.

Kan tan a hman tlak dan tur lam buaipui lova, 'Hei chuta mi chu an entawn mai mai,' ti a, 'Plagiarism' tawngkam kan hman ve tak avanga changkang ve deuh anga lan tum anga kan awm khan bei a tidawng deuh. Mi dan awmsa entawn ai chuan dan kan nei lo hi a pawi a. Chu ai mah chuan dan siam aia contract kan tuipui hi a pawi a. Mi contract atanga pawisa tham then kan ching te hi a pawi zawk fe. Chu chauh ni lovin MLA/Minister ni chunga contract hna thawh phet kan tum te, pawisa suma hlawkna chan ve phet kan lo tum te hi a pawi a. Contractor chuam hmanga Mizoram mipui pawisa a hipa kan hip chhuak zur zur te hi a pawi. Kan awmdan han en chian a, han hriat chian hi chuan amah ka pu, Dengchhuanan, 'A khai, nang hi han zah viau che pawh ka tum a, tan pawh ka la nasa, mahse ka hlawhchham a ni,' a ti angrengin kan hotu thenkhat hi chu han zahder hleih theih pawh ni lo khawpa pawisa sum a fihlim lo te an ni. Kan Department chan chhungah dan tha leh tihdan tha siam belh lovin tihdan verther awmsa, a aia nasaa tihdan hi kan hre chhuak thiam zelin a lang.

Hetia kan tih avang hian mi dan siam entawn hi a pawi kan tihna a ni lo. Thenkhat chuan dan lam chungchang sawinaah damdawi lam daktawr thurawn an lak thu te pawh an sawi lang nawk a. Medical ethics chungchangah te lo chuan daktawr te hi dan lamah chuan rawn loh chi tak tur niin an lang - doctor vengva ve hrim hrim, mi inchhiar zau leh thluak tha chungchuang te an nih ngawt loh chuan. Han sawi ta mai mai ila Ruling Party member zingah pawh a thiam sang leh vengva deuh chuan plagiarism an sawi ve miah lovin ka hria. Plagiarism tawngkam hmanga kha dan kha a rintlak loh ti a sawitu leh tawngkam na tak tak dang hmangtu tam ber khan sorkar dan chu sawi loh, veng chhung football club dan pawh an la duang chhin lo mai awm mang e tih hial tlak a ni.

Eng pawh ni se kan Assembly House hi a zahawm thin hle a. MNF hun hmasaah phei kha chuan Opposi­tion lam pawhin kan Speaker te kha an fak hial a. Speaker chu tan lam nei lo, dik tak leh ngil taka member-te en theitu leh kaihruaitu ni tura beisei an ni - Opposition member te lungawi lo chhuak lai diriamna nena nuih zui lovin!