Guest writer
PL Liandinga
BUDGET SESSION 2022 AN TIAK TA
Thenkhat tan chuan a khawharthlak ve ruihin ka ring. Session chhung zawng kha chuan, 'Vawiin lam chanchin engnge?' tia TV lam te, Facebook lam leh thenawm khawveng han inzawh kual den den kha a awm a. Thianzaho titina te pawh a ni bawk. Mi tam takin an ngaihven a, kan ri laih laih ngai kha a nia. Tunah chuan Session a zo ta a, chhun lam chanchin, kan ram roreltute khawsazia han sawi mai tur a vang ta deuh a. Mahse Session laia kan ram hruaitute awmdan hrang hrang chu kan rilruah châm tawk a awm ngei ang.
Tunhma Session nen a danglamna lian tak pakhat chu Session kha a hmuna va en lo te leh chanchinbu lama an awmdan leh tawngkam kimchang hre lo te pawhin a zawh hnu lawk lawkah Youtube aṭangin fiah takin kan en thei a. An sawidan leh thil awmdan tam ber kha chu a hmuna en aia chiang mahin kan duhtawkin kan en nawn leh thei a. 'Chuti khati chuan ka sawi zawk alawm,' tih emaw, 'Chuti zawk chu a nih kha a sawi dan,' han tih tur awm lovin a tak ngeiin mipui mimirin kan hmu thei a. An awmdan leh thusawi dan sawi chhawn thu-hlaah inhnialna tur a tlem ta sawt mai. Technology hmasawnna kan chhawr tangkai khawp e.
Youtube Channel pakhatah chuan, 'Session chhunga thusawi ropui ber,' tiin Pu Lalrindika Ralte thusawi kha an rawn dah a. Han en a, han ngaihthlakin a lo ropui viau mai reng a. Kan Budget Session boruak leh kan Legislator thenkhat leh kan Speaker boruak chan te han enin Pu Lalrindika thusawi kha a pawimawhin khatiang thu sawi tur khan huaisen te, taimak te leh dawhtheih te a ngai hlein a lang. Legislator thenkhat thusawi hi chu a ngaihthlaknawm loh ti ila mi huatthu em kan sawi lovang chu maw. Chief Minister tlawn tih hriat reng reng a patling leh patling, awmhmun a, 'zahawm tak,' tih mawlh mawlh mai te hi Mizo pangngai tan chuan a ngaihthlaknawm lem lo. A tul hun tak leh a nihna awm chin tawk a han tih bauh te chu hawihhawm thilah a that ve tho awm e. Mahse naupang chhe intlawn ang mai a 'zahawm tak,' intih chhen te hi chuan a sawitu zahawmna a tinep zo vek thei. Kerala CM em ni kha, hetianga ti chhen chu hrem an ni ang tih lam thu sawitu kha?
Pu Rindikan, 'Kan aia sual leh tha lo hi intehkhin tur a ni lova, keini aia tha hi intehkhin tur a ni,' a tih te kha House pawnah pawh thudik leh tih zel atana tha a ni. Mi fel lohna hmanga mahni insawi thiam tum a, keini aia fel lo tlemte thiltih hmanga sorkar dinglaiin insawi thiam an tum thin te hi a bengkhamthlak khawp mai a. Kan aia chhia leh fel lo zel kan inteh chuan kan hniam tawlh tawlh ang tih a hriat reng mai.
Kan Legislator te tawngkam chhuak leh chetdan thenkhat an hmuhin mi tam takin mipui hi min zah lo ni tlatin an hria a, a pawi ngawt mai. Awlsam taka sawi mam an tum thenkhat te, tawngkam thiamna leh chhuanlam dawrawm te te hmanga thil sawi fel an tum mai thenkhat te khan a thlangtu mipui min zah lo ni tlat a hriatna kan nei a. Khatianga tih kha kan beisei lo. Kan Legislator thenkhat hi chuan Minister-te Department chanpual chhunga pawisa awm hi mipui pawisa ni tak tak lovin Party pawisa emaw, anmahni Minister-te pawisa tak tak emaw an ti hial awm mang e a tih theih. A hman dan thuah mipui remtihna an lak a ngai a, mipui remtihna lo chuan an hman tak tak a rem lo tih te hi an hre pha lo mai awm mang e a tih theih hial. An thuneihna chhuang a an lo hmang lui tlat a nih chuan kumkhuain (an dam chhungin tihna a ni ber ang chu) a mawh an phur ngam ve tur a ni.
Pu Lalrindikan, 'Kan inpekna hi ennawn a ngai,' a tih thu te kha kan Legislator thenkhat hi chu han sermon-khum an chakawm rum rum. MLA an nih tawh chuan contractor ni bawk, roreltu ni bawk, thu zawng zawng neitu leh engkim ti thei, mahni nawmsak nan leh lainate leh duhsak zawngte tana ding ngar ngar tur emaw an inti mai palh ang tih hlauhawm khawpin a then chuan thu kan man fuh lo thei mai awm mang e a tih theih. Pu HK Bawihchhuaka kha CEM nihna nena a chawlh khan in leh lo a lo nei lova, hnatlangin an saksak a. Hmanni lawkah G.L.Nanda, India President hlui chu mi in luahin a awm a, a in luah man a pe lawk thei lo tih thu te kan hria a. Pu Lal Thanhawla tupa hi tumkhat chu Zarkawt Traffic Police-in an man a ni awm a (ka hriatdan hi a dik chuan). Engkim an ziah fel hnuah Pu Hawla tupa a ni tih an hre leh si a, chhuahtir an tum a, ani chuan, 'Ka pu tupa ka nih vanga min chhuah chuan ka pu a lawm lovang. Chuvangin min man law law rawh u,' a ti e an ti a. Brig. Thenphunga khan a fapa contract an pek khan, 'Engatinge? Hetianga thil in tih mai?' tiin a Minister a chhuahchhal e an ti a. Mahse a fapa chu contractor hnathawk tha ber te zinga mi a ni. Chutiang hruaitu neitu Mizo chu kan ni a, vawiina kan Assembly House boruak leh vawiina kan sorkar tihdan ni a lang tam tak hi Mizoten kan ngaisang mai lo.
Pu Lalrindika te ang rilru kha a ni kan ngaihsan ni. Pu Lalrindikan a thusawi a sawi lai khan a inthlahrung ve hlein nasa takin a inngaihtuahin a rinawm. A chhan pawh ani, Opposition MLA thusawi kha Ruling lama thu MLA thenkhat leh khawsazia nen a induh dawn lova, chuvangin an ngaisang lovang tih hre reng chungin khang thu kha a sawi ngeiin a rinawm.
A tlangpui thuin kan MLA te zingah che mawi lo an tam lova, mahse an hmelah leh an thusawia mipui zahderna pawh nei hlei thei lo tlemte an awm tih deuh mai a ni a. Thenkhat chu an hriat a tawi lu deuhva, han enghelh lutuk hleih theih pawh an ni lo - kan thlang ve tawh miau si a. Kan House hi ama tawkah a zahawm ve viau thin a. Tun tuma kan Opposition MLA te lungawi lo chhuak lai an 'bye bye' erawh kha chu a zialo angreng viau. A Speaker kha an lungawiloh chhan a ni a, amah ber ber khan tawngkam te kha a leklam duhtui lova. Khang kha chuan mi tam tak rilru a tinain (an puhna kha a dik emaw dik lo emaw) a inthup tumna kha a man a tlawm deuh. Khatiang Speaker kaihhruaina hnuaiah kha chuan boruak kha a thawleng ru tlat a ni mai awm mang e te pawh a tih theih hial ang.
Supplementary Demand chungchangah inhnial theih takin thil a awm a. Supplementary Demand hi a kalhmangah chuan Budget Session leh Budget Session inkar a loh theih lohva pawisa hmanna, sawi eng ang pawh a pumpelhna awm lo thila sorkarin pawisa a lo hman laklawh, Opposition tan pawh pawmpui loh theih loh thilah siam a ni thin a. Chu lo lehah chuan Budget pangngai ruahman laia pawisa awm si lo, a hnu zela loh theih lohva hman ngai ta si atana siam a ni thin a. Mahse tun tuma Supplementary Demand kha chu a tam tham ta em mai a, a hmanna lah loh theih loh niin a lang lova. Sorkarna chelhtu (a bikin Finance Minister) ten 'Supplementary Demand te chu sawiho ngai lova pass mai tur a nia,' tih changchawia inthlahrung lek lova pawisa an duhdana an lo hman tawh siamremna tur leh an hman lehna tur ni tlatin a lang thei a. Ni dangah chuan sorkarna chelhtuten an siam nachhan leh a zat han en a sawiho ngai tham lo hlir a lo ni tawh thin a. Mahse tun tumah erawh chuan chutiang ni lo chu a tam ta hle niin a lang.
Kan pawisa chin leh veldan hi a thlamuanthlak lo ta hle mai te pawhin a ngaih theih. A pawisa lam engmah zu hmuhpui ve tak tak lo mah ila kan pawisa puk (NABARD) hmanga kan sikul sak kan enkawl dan aṭangin kan tlangnel lutuk deuhvin a hriat a. Airport cheina tur pawh September thlaa Work Order a chhuah hma, April thla daih aṭanga hna thawktuin hna a lo thawh mawlh mawlh tawh avang te, Restricted Tender tam lutuk dan aṭang te, Contractor lar zual panga paruk vel sum hrawm a natzia te ngaihtuahin Supplementary Demand kha tun dinhmunah chuan a ngaihtuahawm ve hrim hrimin a lang a. Ni danga Supplementary Demand nen a inang thei lo tlatin a lang a, chuvangin sawiho kha ngiat awm tak a ni. Mahse pawisa kawltu berin sawiho an duh tlat loh chuan pawisa chungchang hi sawi har tak a ni fova, chutianga sawi a harsat viau chuan engemaw tak hi chu eng pawlah pawh a awm chawk.
Budget Session te hi chu ram kalphungah thil pawimawh a ni a. Budget te, Assembly Session te ngaihtuah thiam pha tan chuan thil tam tak chhar chhuah tur a awm ang. 2023 inthlan hmain Budget Session dang chu kan la hmachhawn leh ang chu maw.