Guest writer
PL Liandinga
SEDP
SEDP tih hi chu hre lo kan awm kher lovang a, NLUP ang maia lar kha a ni. A tawi zawngin MNF Sorkar (Ministry)-in Mizoram chawikanna tura a thuthlung thar duan chhuah a ni ti ila a fiah thei mai awm e.
He SEDP hi Mizoram sorkar (MNF Ministry) tihtur ziahna bu a niin kan sorkar hotute pawhin hmun tam taka an thusawinaah, 'SEDP hnuaiah a tih theih vek,' ti a an sawi kan hre fur awm e.. Chutiang tak chuan a bu a thu inziak te pawh hi a kimchangin kawng tinrenga sorkar hmalakna tur chi hrang hrang a fun kim viauin a lang a. A thu inziak te a tha hlawm bawk a, han chhiar chuan hah a dam sawng sawng thei a, lehkhabu ngaihnawm leh chhiar nuam tak a ni. He Mizoram sorkarin a tihtur a ziahna bu hi May ni 6, 2019 khan Mizoram Chief Minister, Pu Zoramthangan a hming a ziah hnan a. Tuna kan sorkar hrawn mek, MNF sorkar hi kum 2018 a thlan fel kha an nih avangin a kum leh May ni 6 a he SEDP buah hian Pu Zoramthangan a hming a ziah hnan avangin an sorkar tawh hnu a siam a ni tih a chiang a, chuvangin he lehkhabua thu chuangte hi kan sorkar thuchhuak a tih theih hial awm e.
He lehkhabu thuhmahruaiah hian Pu Zoramthanga chuan, 'A khaikhawmnaah chuan kan state hi ralmuang tak, inngeih taka chenhona, mahni intodelh leh State hmasawn taka awm a, a rawn tlawhtute pawhin nuam an tih em em leh midangte tan pawh a entawn tlak turin kan ngai a ni,' a ti a. A chhiar a nuam ngawt mai.
He lehkhabuah hian sorkar hmalakna tur chu hlawm hnih - A leh B-ah thenin A chu Political and Administrative Policy a ni a, B chu Socio-Economic Development Policy, mi nawlpuiin SEDP han tih a kan hriat tak deuh ber hi a ni awm e.
Political and Administrative Policy :
He lehkhabua Political Policy zinga tihtur zinga lang hmasa ber chu ramri buai chinfel a ni. A dawt leh a lo lang leh chu Mizoram leh a michengte venhim a ni a. ILP te, RAP te fet taka kenkawh a, Mizo hminga sumdawngte zawng zawng pawh tihtawp vek an nih tur thu a inziak a. Chumi dawt lehah chuan kum 1986 a India sorkar leh Mizoram inremna a thil la tihpuitlin loh te kha tihpuitlin tur a nih thu a inziak a. Chutah khawvel hmun hrang hranga Mizo awmte inpumkhatna tur ngaihtuah a, Cultural Meet te, International Mizo Convention te buatsaih a, khawvel hmun hrang hranga Mizo awm te tlawh tura Ambassador te pawh ruat tur a ni a. Mizo thalaite thinlungah tlawmngaihna tuh tur a ni bawk. A dawt lehah chuan Mizoram hmun hrang hrang, kilkhawr deuhva awm te tan thleng pawh hmasawnna khairual tak thlentir tur a ni bawk a. Kan pi leh pu tihdan leh thil hlui te pawh humhalh a, Mizoram hmasawnna tur ngaihtuah tura mipui, a bikin thalaite hnena hmasawnna leh hnianghnarna a pawimawhzia te pawh hrilh a, an rilru kaihthawh nan puipunna te pawh buatsaih tur a ni bawk. Myanmar leh Bangladesh ramri-ah te venhimna lam kalpui a, kan thenawm ram te nena inlaichinna tha neih theihna tur ngaihtuah tur a ni a. Khawmual leh tuipuiah sumdawnna hmun tam zawk buatsaih tura ziah a ni.
A chunga tihtur chi hrang hrang inziak khi Political Policy hnuaia tihtur te a ni a. Tih awm tak tak leh thil thlakhlelhawm tak tak hlir a ni ti ila kan tisual lovang. He SEDP bu hi inthlan dawna intiamna pawh ni lo, MNF Party-in sorkarna a siam hnua Chief Minister ngeiin hming a ziah hnan a, tihtura inziak a ni a. A saptawng lamah chuan 'will be' tih deuh vek hman a ni a. Chuvangin sorkarin a tih theih ngei tur leh a tih ngei tur thil a ziahna a ni kan ti thei ang.
A dawt lehah chuan Administrative policy hnuaiah heng thil hi kan hmu leh a. Inthlanna thianghlim neih te, thuneihna semzai ten tlar hma an chang a. VC leh Local Council te hnena thuneihna tam zawk pek te, NGO leh Entrepreneurs te hnena mawhphurhna leh tihtur tam zawk pek bakah budget-ah pawh an chanvo tur tam zawk dah te chu sorkarin a tihtur a a ruahman a ni. District inawpna te siamthain District Development Council te din thar a ni ang a, Municipal Council Board te pawh District Headquarters-ah din a ni bawk ang a, Autonomous District Council te pawh Central atanga pawisa lo kal hmangin tihchangtlun a ni bawk ang.
Sorkar pisa te a kal tluan zawk theih nan Administrative Reform Commission din a ni bawk ang. Heng bakah hian computer hmang tangkaia hmasawnna hnathawh uar tur thu (e-governance) te, sorkar file chak zawka kaltir dan te mai bakah lehkha kal mek te chu mipui hriat ve theih (online) tura tarlan a ni bawk ang. Department hrang hrang inkungkaihna pawh tha zawka siam tum a ni. Hna liana tham (Project) reng reng uluk taka vil dan ngaihtuah a, tha deuhva thawh dan tur leh a hun taka zawh theih dan tur duan chhuah tur a ni. Mizoram sorkar pawisa enkawl dan hi a that tawk loh avangin rintlak (sustainable) leh tha zawk (improved and reformed) a siamthat a ni ang a. Central sorkar atanga pawisa dawn pangngai thin mai bakah ram pawn atanga pawisa leh hnathawh tur hai luh te, pawisa puk te pawh Mizoram hmasawn nan tih a ni ang. NABARD atang te, LIC atang te leh NCDC atang te pawhin pawisa puk a ni ang a. Sorkar hnathawk pension tur te pawh a list fel tak siamin an pawisa hmuh tur te tikhawtlai lova pek an ni ang. Treasury te pawh a tul angin tih len (strengthened as appropriate) a ni ang a, a tuldan a zirin District Headquarters-ah te pawh Zonal Office hawn a ni bawk ang.
SEDP lehkhabua a inziah dan chuan Mizoram a sorkar Department tam tak chu hmasawnna hna thawhna tur pawisa nei lova hlawh ngawr ngawr chauh la thei an nih thu leh, pawisa hman tangkai zawk a nih theih nan pawisa pawh awmze nei taka pek an nih tawh hlawm tur thu a inziak a. Sorkar chuan sorkar laipui atanga pawisa hmuh theih do letna tur (matching share) a ngaih pawimawh tur thu a inziak bawk.
Pawisa renchem chungchangah chuan tul lova pawisa hmanna te tihtawp (checked) a ni ang a, sorkar office enkawlna leh lirthei a pawisa hmanna te tihtlem a ni bawk ang. Sorkar leibat tihniam turin tan lak a ni ang a, K-deposit a pawisa dah pawh tihtlem a ni ang a. Sorkar kum tawp dawn a pawisa hman loh awm te titlem turin sorkarin a bei bawk ang.
Sorkar hnathawk lak dan leh transfer dan te pawh tihthat (developed) emaw, ennawn (review) emaw a ni ang a, transfer leh kaisan thuah te buaina a awm lovang. Kaisanna thuah a tling apiang ngaih pawimawh an ni ang a. A tulah chauh sorkar hnathawk lak an ni bawk ang. GP Fund lak chhuahdan pawh fel taka siam a ni ang a. TA te phei chu hreng lova pek zel tur an ni ang.
Heng bakah hian ram neihdan ennawn te, ram neihdan a zira chhiah chawi tihpun (progressive taxing) te pawh tih a ni ang. MNF leh India sorkar inremna a ziah ang takin Mizoramah High Court din a ni ang a. Public Prosecution Directorate/Cell pawh siam a ni ang. Eirukna veng turin State Vigilance Commission, amah a thuneihna hran nei leh Lok Ayukta din a ni ang a. Sorkar hnathawkte vuivaina chingfel turin Administrative Tribunal pawh din a ni bawk ang. Mipuite chanvo humhalh turin State Human Right Commission pawh din a ni ang.
Sorkarin hetianga ruahmanna, mitin chhiar theih tura ziak meuhva a dah takah chuan mipui tan chuan thlamuan mai loh chu tihtur a vang hle a. Kan thlamuang tur a ni. Kei hi ka benghawng lo nge heng zinga sorkarin a tihpuitlin tak thil pahnih deuh chauh hi ka'n hrechiang pek a. Pakhat chu Administrative Reform Commission an din thu leh chu chuan an report an thehluh tawh thu ka hria a, ka hresual emaw. Mahse chumi result chu ka hre ta lova. Chu lo leh a ka hriat leh chu NABARD atanga pawisa puk thu hi a ni a. Sikul building siam that nan NABARD atanga kan pawisa puk chu hman a ni tih kan lo hria a. A puk lamah chuan sorkar chuan a ruahmanna a tihlawhtling ngei mai a, mahse an sawi hmangin a hmandan erawh a buai chuar hle ni awmin a lang a.
Heng sorkar tihtur anga ziah zawng zawng hi, 'ni se a tha,' tih lam a ni lova, 'will be' (tih ngei ngei a ni ang) tih deuh vek a ni. Sorkar hna lak chungchangah chuan SEDP bu lama lang ve lem lo sorkar hnathawk latu tur Board hranpa erawh din a ni a. SEDP Board hrang hrang (sawmpali) din tur thu pawh a lang lem lova, mahse din a ni ta.
Kumin hi sorkar kum 4-na a ni a, sorkar hi kum nga zel danah siam thar a ni a. Chuti a nih chuan heng tihlawhtling tur chuan kan sorkar hian kum khat leh tlem (thla sawmhnih vel bawr) a la nei kan ti thei ang.
A pumpui thuin ziaka hetianga felfai taka dah hi a tha ve hrim hrim a. Han chhiar mai pawhin a hahdamthlak em em a ni. Mipui hian tun atang hian he SEDP hi ngun taka zir a, kan sorkar teh nan pawh hman a tha hlein a rinawm. Nidangah sorkar Political Policy leh Administrative Policy ni lo, Socio-Economic Development Policy, mipuiin kan hriat lar zawk lam kan sawi leh dawn nia.