SEDP CHHUNZAWMNA

SEDP - Political & Administrative Policy kan sawi tawh a. Tunah hian Economic & Social Policy kan sawi leh dawn a ni.

SEDP hi mipuiin an chhawr dan tur ziahna (Delivery System)-ah chuan, "SEDP dawng­tute hi a thlawna pawisa pe ngawt lovin awmze nei (proper training) taka kaihhruai leh zirtir (training and capacity development) an ni ang a. Pawisa pek (Grants) emaw, senso tumpui (price support) emaw, senso tihhniamsak (subsidy) emaw, pawisa puktir emaw an ni ang. Pawisa pek an nih chuan social audit te pawh neih a ni ang, tih a ni. Mak angreng tak maiin he SEDP Policy-ah hian cheng nuai thum chungchang hi a inziak lo.

Ei leh bar, sum leh pai (economic) Policy : He Policy thuhmahruaiah hian intodelh tul thu leh sum leh pai hai luh theihna tura inzirtirna (training) pawimawhzia a inziak a. Sorkar laipuiin Act East policy a neih te pawh chhawr tangkai a nih tur thu sawi a ni bawk.

Lo neih leh huan thlai lam tih­hmasawn nana hna inkawptir (convergence) tulzia te pawh sawi a niin chutianga kan tih loh avanga hma kan sawn theih loh thu te tarlan a ni a. Buh a kan intodelh theih nana kan ram hman tangkai theih awm zawng zawng kan hman tangkai a tulzia pawh tarlan a niin buhherna khawl lian (Rice Mill) din tul thu pawh hming hmerh a tarlan a ni. Chubakah chuan alu, tomato, zikhlum, parbawr, bekang, purun, dal te hming hmerha tarlan a ni a. Vaimim hming erawh a lang lo.

SEDP bu lamah chuan tlangram lo neih chu tihchangtlun a, kan tih thindan ang lovin, chin bik thil nei hrang a, chumi zulzuia sorkarin a hlawm a hma la tur ni awm takin a inziak a. Farmers Association te din a, an thlai chin te pawh a hlawm deuhva enkawl theih tur ni awm takin a inziak bawk. Agriculture Link Road tihchangtlun a, tui lak leh ruahtui khawlna te pawh loneitute ngaih­tuahpui tur angin a inziak a. Bamboo Link Road erawh a inziak lo thung.

Horticulture emaw, Industry Department emaw hnuaiah Food Processing Wing siam tur angin a inziak a. Chungah chuan serthlum, oil palm, lakhuihthei, sawhthing, aieng sawngbawlna te din (shall be established) a ni ang. Kuhva chingtu ten an kuhva thar an sawngbawlna tur siamsak an ni ang a, Grape chingtute pawh thiamna leh pawisa hmanga tanpui an ni bawk ang. Thingpui leh Coffee chingtute pawh Tea and Coffee Board nen thlunzawm an ni ang a, an thar chhuah te sawngbawl leh hralh kawngah an awlsam phah ang.

A hralhna tur hriat sa (contract-farming), Red Oil Palm lama tih ang hian tih zel a ni ang. 'Hetiang aia lian zawka tih hi a batin kan ba (committed) a, Agri-Business farms leh company rintlak te nen kan ti ang,' tiin a inziak.

Thar chhuah hralhna lam hi SEDP hian a ngai pawimawh hle mai a, hralh chhuah lam ngaihtuahtu tur bik an awm ang a, 'regulated market' leh 'terminal market schemes' te siam a ni bawk ang. Sawhthing phei chu tunhmaa hralh kan lo tum dan te a that tawk loh avangin a hralhna tur ngaihtuah a ni ang a. State sorkarin sawhthing chingtute phei chu an sawhthing man a tum thensak (price support) nghe nghe ang.

Mau chungchangah SEDP buah chuan mau lian leh hlawk chi chin thu a awm a. Thiamna hmanga mau chi tha siam chhuah (tissue culture techniques) te tih a ni ang. Mau buaipui hi MNF sorkar chuan a batah a ngai (committed) tlat tih thu pawh a inziak a ni. Mau atanga thil siam chhuah buaipui tur hian thiamna bik a ngaih avangin thalaite chu mau sawngbawl dan zir turin training a tirh mai pawh ni lo, ramdang (abroad) a tirh tur an ni. Mau chan nawina khawl (chipping machines) nei te chu pawisa hmanchawp tur (revolving fund) dahsak an ni ang a. A phurh velna man te leh a rate a chhiat a hlawmna (transport subsidy & price support) te pawh ngaihtuahsak an ni bawk ang. Industry Department hnuaia Bamboo Development Agency hi tihchak niin Bamboo Development Corporation din turin hma lak a ni bawk ang.

Heng bakah hian Rubber, Hmun­phiah, Sericulture te pawh tihhmasawn niin Rubber huan kalna kawng laih, hmunphiah a chhiah lak tihhniam te leh hmunphiah dahthatna kudam tha, hmunphiah sawngbawlna hmanraw tha zawk te pawh neih tur a ni. Sericulture pawh nasa taka tihmasawnin mi tam zawk rawih leh khawl leh thildangah hmasawnpui tur a ni.

SEDP hmang hian Mizoram hi saa intodelhtir tum a ni a. Ran vulhtute leh state sorkar chu tha taka thawkdunin ran talhna in mumal tak te siam a, sa tharlam tak tak pawh sa talhtuten mipuite hluitir tum a ni a. Ran vulh lama thalai tui te tan 'Young Farmers Scheme' pawh din tura ruahman a ni. Chu chauh ni lovin ran ek leh ruh (bones) hmangin bio-gas plant te pawh din tur a ni.

Mizoram sangha te hi kum tawpah chauh man thin a nih avangin kum tluana man theih tura a dahna bawm tha (storage) neih tur a ni a. Kolasib, Lunglei, Saiha bakah Assam leh Bangladesh ramri depa district awm te hi ngaihven bik tur an ni a. Sangha khawi lama tui, heng district a awm te chu State sorkarin puihna a pe (shall be provided support) ang.

Thalai te tan hnathawh tur awm theihna ber pakhat chu Industry a nih avangin sorkar hna ngawt beisei lova hna an neih theih nan Industry chawisan a ni ang a. Hotel leh restaurant te, film leh rimawi te, tourism te leh Information and communication technology te chu thalaite luh nan sorkarin a duang ang. Mizoramin a neih sa Industrial estates leh Industrial growth centre te tihchangtlun a ni ang a. ITI pawh thuam that niin chu mai ni lovin Community College din a ni ang. Chutiang lama tui te chu State sorkar bul tumin loan pek an ni bawk ang. Industry chu chi hnih - (1) thlai lam sawngbawlna leh (2) forest kaihhnawih, mau, rubber, thiamhnang, hmunphiah leh hnim damdawi lam sawngbawlnaah then a ni ang. Thing ur rona (seasoning plant) te, plywood siamna te, plyboard siamna te he scheme hnuaiah hian tih a niin hnimhnah zirna laboratory te pawh din a ni bawk ang.

Industry din tur zingah hian Paper industry te, Pharmaceutical Industry te, Mines & Mineral Industries te, Tourism Industry te, ICT (Internet lam) te a la tel a. Heng bakah hian Employment & Welfare te, loneitute tana insurance thlengin ziah lan a ni. Industrial Growth Centre pawh chak taka kalpui tum a ni a. Kawng sira dawrte thutpui, (Hawkers & Stall) te tan bik scheme siam a ni bawk ang a. Heta kan han ziah puat ang aia tha daih hian heng industry hrang hrang hi ngaihnawm taka ziah a ni a. Han chhiar chuan hah a dam sawng sawng thei a. Thil laih chhuah lam (Mining) a tui te tan Degree/ Diploma zirna thlenga hawn tur thu a inziak a ni.

SEDP buah hian Loneitute tana Insurance chungchangah bik sorkar a intiam nasa lo ber a. Crop insurance, micro insurance, natural calamities leh ranvulh thihna chungchang leh eizawngtuin chhiat a tawh thulh a 'insurance' chungchangah chuan, 'tih tum a ni ang,' (attempt will be made) a ti chauhva. Mahse 'will' a la tih tho avangin hei pawh hi thla­muanthlak teng tawng tak chu a ni.

Heng bakah hian mipui vantlang mamawh bik thil, Oil (Petrol & Diesel) te leh Gas te tha taka mipuite hnena pek mai bakah engemaw buai hlek a Oil lama kan harsat loh nan Oil chhek khawlna lian tawk buatsaih tur a ni bawk. Thalai lehkhathiam hna nei lote chu hnathawh tur an hmuh loh chhung chuan pawisa (Unemployment Allowance) pek an ni ang a. Thalai lehkhathiam, eizawnna dapna kawnga puih ngai (entrepreneurs) te pawh puih an ni ang. Chutianga tih a nih chuan thalai tan sumdawnna khawvel tukverh a inhawn thar tur thu ziah a ni.

Chhan hrang hrang avangin Mizoram hian khawsak nana pawimawh zual lian tham, khawmual leh boruak leh tui chunga inkal pawhna te, kawlphetha siam chhuah te, tui in tur te leh intlawh pawhna hmanraw dang te a lo nei tha tawk lova. MNF sorkar hmasa khan Aizawl-Lunglei kawng, agriculture link road, Lengpui airport chei that, Millenium dawr hmun siam, new capital complex, Aizawl Greater water supply scheme (Phase II), Assam Rifles nawr chhuah kawngah te hma a la a. Hemi chhunzawm hian chhimlama airport din te, chhak, thlang, chhim leh hmar chhuna kawng tha zawk siam te leh tuichunga inkal pawhna kawng te a ngaihtuah a. Leiverh pawh siam a ni ang a. Ropeway te pawh siam a ni ang a, kum 1998-2008 inkara kawng siam hna an thawh kha chhunzawm a nih tak loh avangin a bak thawh leh pawh tihmakmawhah a neih ang.

Kan sorkarin a tihtur a sawi te zingah hian mumal taka khawpui huam chhunga ngaw siam (urban forestry) te, sorkar office bul vela hmun hring awmtir te a la tel a. Local council in sak leh conference centre lian tawk tak tak din te hi chu sawi tel ta lo ila.

Aizawl khawpui bik tana rua­hmanna dang a awm a. Khawpui luhna leh chhuahna kawngka zawng zawng hi a tawt zo ta a, chuvangin National Highway-54 ah hian Durlui (Sairang bul) atangin Muthi-ah, chuta tangin Zamabawk-ah kawng sialin chu chu Silchar leh Champhai/Serchhip lam kalna tur a ni. (Hei hi tunhnaia leiverhna tur atana cheng vaibelchhe 500 kan hmuh takna kha ni ngeiin a lang.) Hemi bakah hian Sairang bul Sihhmui atangin Tanhril (MZU) ah, chuta tangin Reiekah, chuta tangin Hlimenah, chuta tangin Samtlangah, Chuta tangin Hualngohmunah, chuta tangin Melriat rawn pawh tur a ni.

Heng bakah hian Aizawl luhna tur kawngpui thar pahnih siam a ni bawk dawn a ni. Assam Rifles ram chhuahsan hi mipui tan tha taka hman theih tura ruahman chu tih ngei ngei tur zinga mi a ni ang. (Hei hi hmun thenkhatah chuan CM hian thalaite intawllenna hmun, a chhawng a dawhin siam ni tur angin a sawi tawh a.) Aizawl khawpuiah hian kawng kânna tur (Flyover) te, kawng chhawng te a tul angin siam a ni ang. (Hei hian mipui beng a verh em em a ni.) Aizawl khawpui hi traffic jam te a nasat a, tuiluankawr te a mumal loh a, motor dahna te a van avangin a buaithlak ta a. A him thuah pawh a him loh avangin heng lak ata Aizawl a fihlim theih nan hian ruahmanna lianpui (mega project) siam a ni ang a. Aizawl bak khawpui dang pawh tih zel a ni bawk ang.

Tum khat atan chuan a sei leh lutuk dawn a, duhtawk leh phawt ila. Heng tihtur hrang hrang hi eng chen nge tih a nih tawh chu mahni beng verh zawng theuh atangin kan hre thei ang.