Guest writer
PL Liandinga
SRI LANKA BUAINA
Sikul exam-na an thulh a - Sri Lanka-ah chuan - a chhan pawh exam chhanna tur lehkhapuan sorkarin a tlakchham vang a ni. Transport Department lahin Driving Licence siamna tur plastic cards tlakchham vangin Licence an pek chhuah theih loh phah a. Bazarah bawnghnute powder lei tur a awm lova, damdawi dawrah lah paracetamol takngial pawh lei tur a awm lova, electric power lah chu nikhatah darkar sawmpanga te a khaihlak a, a aia rei a la khaihlak maithei an la ti zui ta deuh deuh a. Khawnvartui, Diesel leh petrol lei tur te chu a seia sei mangkheng mai an intlar zei zui a. An sorkarin khawvel pawisa inpui, IMF (International Monetary Fund) aṭanga an pawisa puk an rul thei lova, thih thloh atana sorkarin a dah that an rangkachak thulkhung, 'Chuti zat tal chu a awm tur a ni,' an tih thin te chu a kiam nasa lutuk a, tiam chin a pel thla rawk rawk a. Chutiang chuan Sri Lanka ram chu a buai a. An dinhmun chu chhe tak a ni.
Chuti taka an mangan avang chuan ramdang tanpuina ngawt lo chu beisei tur a awm lova, a ram sorkarin tih theih a nei tawh lo. Ramdangin an tanpui miau si chuan a tanpuitu ram te duhdan leh thil phut te chu an tan hnial ngawt a rem tawh lova. Chuvangin Sri Lanka lawng chawlhhmun pawimawh tak pakhat phei chu China sorkar kutah a tlu lut tawh a ni ber alawm, an ti hial a. India ram lawng chawlhhmun nena chu lawng chawlhhmun inkar lah km 290 vel lek niin an sawi lehnghal. An sorkar tlakchhiat avangin Sri Lanka khawilai chinah emaw chuan China-in thu a rawn nei tlat tawh dawn a, an dinhmun chhiat dan a zir zelin China chuan thuneihna a nei tam tial tial ang tih pawh a rinawm. Dinhmun a tleu miau chuan mimal, chhungkua, khawtlang leh ram pumpui pawh eng chenin nge kan buai dawn a sawi theih loh. Chutiang dinhmun chhiaa din hlauh vang chuan sorkar chuan inrelbawlna fel tak a nei thin reng a ni.
Sri Lanka-ah chuan sorkar dinhmun a chhiat zawh tak avangin sorkar chuan mipuite mamawh a phuhruk thei ta lova, ram chhung mipuite thinrim chuan kawng an zawh chamchi a, pawl hrang hrang chu sawi loh, puithiamho (Buddhist) thlengin kawng an zawh a, an lungawi thei lo. A tawi zawngin a ram mipui thlaphang lo leh thinrim lo an awm lo tih theih a ni hial ang. An pawisa lah chu a hlu lo em em a, dollar khat leh an cheng 310 te a inhen vel a (India pawisa cheng 76.49 hi dollar khat tunah a ni mek a).
Hetiang dinhmunah hian engtinnge an lo din tak mai?
Kum 2019 a an inthlan dawn khan an ram hruaitu turte chuan thil tam tak, mipuite tana a thlawn a hmuh theih leh chhiah chi hrang hrang tihhniamna tur an tiam a. Chungte avang chuan mipuiin an thlang tling a. An tlin takah chuan an thutiam ang ngeiin sorkar tihek zawngin an thutiam chu an han tipuitling ta tak tak a. Sorkar chu a lo pachhe ta ngawih ngawih mai a. Reilote atan sumdawngho erawh chu an lawm viau. An bungraw zawrhna lama an chhiah chawi thin tam tak kha a lo tlem ta duak a. Chu mai ni lovin mimal pawh income tax chawi thei tura kum khata cheng nuai 5 la lut chin chunglam tih kha nuai 30-ah an han tisang phut mai a. Kum khata nuai 30 la lut thei chin chu tlem hek, chhiah chawi lo an tam ta mai a. Chu chuan sorkar sum luhna a titlem a, Chhiah chawi ve lo tur te, chhiah chawi tlem ta sawt tur te chu a tlarin an tlar dul mai a. Chawi tlem tur list a tel leh chawi ve lo tur list a tel te zawng zawng chuan phur takin chutiang tiamtute, Rajapaksa te chu inthlan dawn khan an vote ruih ruih kha a nia.
Mahse chawi loh te, chawi tlem te an duh avanga an thiltih (chutiang tiamtute thlan tlin) chuan a'n vaw let ta tak tak mai a le, kalphung pangngaia an kal lai a an chhiah chawi that hle hle lai te kha chu tunah chuan an ngai ngawt ang. India ram aṭangin petrol an chaw lut a, India ram aia tlawmin an han hralh leh a.
Kan State a Zoram chhiah kan tih thin ang te kha an sorkar chuan a thutiam ang ngeiin a thaibo vek mai a. Chu chauh ni lovin chhiah pek ngaih lohna eizawnna tam tak sorkarin a siam a. An sakhaw hmunpui leh sakhaw kaihhnawih thil, tunhmaa chhiah tlem te te an lo lak vena thinah te chuan chhiah a awm ta lo hulhual a. Chumi thlahlel chuan an puithiam (Buddhist) te chuan an sorkar lo piang tur kha an lo thlawp hle mai pawh kha a ni a. Tunah lem an ram pumpui sum dinhmun a tlakchhiat takah chuan Buddhist puithiam-ho chuan lungawi lovin kawng an zawh leh si. Kum nga lo kal leh tur chhungin huan neitu te, sangha khawitu te leh ran vulhtu reng rengin chhiah an han awl ngawt bawk a. Kuthnathawktute tan chuan tha fe awmin a lang a, mahse nikhaw reiah chuan a sorkar ber a din hleih theih loh miau chuan a lo tha lo tawp tih a lo lang ta a ni.
Chhiah tihhniam leh thaibo ngawt ni lo hian thingpui thar chhuahna lama thawktute hlawh chu ni khatah cheng 1000 a ni tawh tur a ni an ti a. Chuti na na na chu tiin an vote hum hum ta mai kha a ni a. Company a hnathawktu reng reng chuan thla khatah cheng 12,500 aia tlem lo an hlawh tur a ni an han ti leh a. Company a hna hnuaihnung thawk zawng zawng vote chu an hui leh mai a. Mahse tunah chuan an pawisa hrim hrim kha a hlutna a tlahniam ta a, an hlawh sanna chuan awmzia a nei lo zo leh vek tho si a ni.
Ram ropui leh ram changkangah chuan chhiah leh tihtur a tam a, chutih laiin sorkar hmalaknain mipui a tinzawnin mipuite hamthat nan kawng tha te, tui in tur te, power supply tha te, dan khauh leh mitin zawm ngei tur te a awm thin a. Dan naranin mi hausa deuh chin te hi chuan an sum lakluh za zela sawmthum chin chunglam hi sorkar hnenah an chhung lut thin a. Chutianga an tih a ngaih avang chuan Mizoram thleng pawhin vai thenkhat chuan chhiah awl nan an rawn hmang thin.
A inthlahdah zawng leh a awlsam zawng a mipui thlem a, chu chauh ni lova sum fai sem tur ang deuh te a kan insawi thin avanga inthlannaa tling anga lan te hi a lo pawi hle zawng a ni tih a taka hre turin heng thil hi kan mitmen lai ngeiin a thleng a. Intiamna tihhlawhtlin te hi a chang chuan a pawi a, intiam tawh si a tihhlawhtlin leh loh lah dawt hmanga mipui bum tum chan channa a ni a, a tha chuang hauh si lova.
Sri Lanka buaina hi kan tan darthlalang ni ve ngei tur a ni.