Zalen huang: TUL LO

Mihring nunah hian thil tul tam tak a awm a, tihtur tha te, awmdan tha te, thil tangkai leh hman tlak leh hman dan chi hrang hrang kan ngaihtuah thin a, kan inhrilh mawlh mawlh thin bawk. Chung chu kan tan thil pawimawh leh tul tak tak a ni hlawm. Thil tul thenkhat chu a nungchang a zawng te pawhin an sawi a, ‘etiquette’ ti tein an sawi a. Awmdan mawi leh awmhmuna han awmho a, tihdan tha te pawh kan ti thei ang chu. Kan mamawh, hmanrua te phei chu hnam changkang apiangin an nei tha a, a neihdan te, a awmna hmun te an sawi a. Mithiam kan tih hrang hrang te pawh hi kawng hrang hrang a kan tih theih leh kan tihtur tul min hrilh theitu ti ila a sual kher lovang.

Hetih lai hian kan mihring nunah hian thil tul lo tam tak a awm ve a. Chung thil tul lo ni thei te chu kan hriat chuan kan nun a zangkhai zawk thei. A mal malin chung thil tul lo chu sawi theih a ni chiah lova, thenkhat tana thil tul lo hi thenkhat tan chuan a tul viau ve thei bawk. 

Mihring khawsak a zirin thuam­hnaw ngah hi a tul lo thei viau. Kan Aizawl nu thenkhat han ti bik deuh ila, nu thenkhat leh nula thenkhat hi chuan thuamhnaw an ngah lutuk a, a buaithlak ngawt mai. Thuamhnaw hi a leina neih ringawt a ni chiah lo, a dahna neih tel zel a lo ngai a. Engzat nge nutlingin emaw, nulain emaw a mamawh tawk sawi chu a tihchi chiah loh maithei. Mahse a dahna lam a buaithlak viau tawh chinah hi chuan tul lo kan kawl hnem ta deuh tih hi hriatthiam ve atan a tha khawp mai. Ka hriat sual loh chuan Phillipines President nupui, Imelda Marcos khan pheikhawk bun sangthum a nei e an ti a. Pheikhawk bun sangthum chu a dahna lam han ngaihtuah ila, mi tam tak mut pindan aia zau daih hi a dah nan a ngai ang. Nitin pakhat bunin bun nawn ta miah lo se kum kua vel chu a hran hlir bun dawn pawh ni se a daih bawk ang. An sawi danin nu thenkhat chuan chawlhni apiangin kawr thar an nei te an ti a, an uar a nih ka ring. Mahse chutiang deuhthaw chu Aizawl nuho zingah hian an awm zauh zauh awm mang e ka ti. Mi thuamhnaw neih zah tur insawisak ngawt chu a harsa, amaherawhchu kan thuamhnaw, kum hnih chhunga vawikhat mah kan hak duh loh emaw, kan inbel duh loh emaw hi chu kan mamawh lo tihna a ni duh viau. 

Mamawh ngawih ngawih tlak­chham hi chu hringnun tihrehawmtu a ni. A tel lova awm theih, mahse kan neih erawh chuan kan hlutsak leh kan hman tangkai ve theih tho thenkhat hi chu kawl ve te pawh mihring kan nih chuan a pawi lo maithei. Thenkhat tan chuan pi te thûl hlui, tuaihnum ngai zet mai te hi incheina dawhkan-darthlalang ai chuan hlu tak a ni thei. Mahse chutianga kan tana hlutna bik nei ni lem lo, thil thenkhat chu kan mamawh loh chu thudang, min tibuai khawp a ngah hi thil awm thei tak a lo ni. Kan mamawh leh kan mamawh loh thliar thei lo lek a rilru duhamna hi paihbo thei ila chu kan nun a hausa zawk ngei ang. 

Mi in sa tha ka hmuh hian keimah ang bawk an nih ka hlauhpui thin. In han sak that hian tukverh frame te, kawngkhar hlui te hi a then chu a lo la tha duh fu mai a. Mahse chung tukverh frame te chu a hmanna tur chat kan hriat mai loh chuan a rang thei ang bera tihriral dan ngaihtuah hi a finthlak hlein ka hre ta. Kan hmang chhunzawm nghal duh lo a nih chuan rang taka thehthang hian kan hlawk ber. A chhan pawh kan dah tha a, kan sawn kual a, hmun luahin rei tak kan kawl a. Mahse a tawpah chuan kan paih leh nge nge tho thinin ka hria. A dah that nan tha kan seng a, a dah that nan hmun a lo ngai a, dah sawn a ngaih phei chuan tha kan seng leh bawk a. A tawpa kan hman tangkai leh chuan loh phei chuan kan lak thlak a, kana dah that chiah atang khan kan hlawk lo char char ni berin ka hria.  Mahse hei chu thil te tham a ni.

A bikin Aizawl milian chin deuhvin an thiltih tul lo angreng zet chu ram neih hi a ni. Aizawl atanga km 40 bial chhung velah hian ram kan nei sup sup mai a. Thenkhat phei chuan chu aia hlaah chuan kan nei fur mai. Heng ram neitu tam tak hian kan enkawl thei lova, kan chhungkaw khawsak han thlir vang vang pawhin kan enkawl theih dan tur kan suangtuah chhuak thiam lo. A chang chuan sorkar hnathawk pension hlimin kan pension pawisain ram zau deuh kan han lei hluai mai a. (Kei pawh chung zingah chuan ka tel ve!) A tirah chuan engemaw tih tumin kan han vat faiin kan han cheibawl ve titih a. Mahse kan tha leh kan kumin a lo tlin chiah lova, kan fate zingah min tuipuitu leh kan hnu daltu tur awm hmel awm mang si lova thiltih chu kan peih loh hun huna zuihral tur tihna a ni. Chutiang chuan kawng dung ram tha zawng zawng hi kan nei chhuak vek a, miin han khawih hlek se, ‘Ka ram!’ kan ti a. Keimahni lahin engmah kan ti mang si lo. A tuipui leh a ti peih tana thil tha leh hlawk tak, hringnun tinuamtu tur hi tihtur dang hriat loh vanga kawltu tan chuan tangkaina tak tak a awm hauh lo. ‘Nakina la hralh atan,’ tih te hi a ropui vak lo. Thih dawn ruaia pawisa neih belh chiam hi a hnemhnang vak lo. Huan lo ram atanga hlawkna te hi kum hnih kum thuma lo haw mai tur a lo ni hauh lova, chu chauh ni lovin a neitu kut tel lova ram leilung hlawk taka enkawl dan hi rin aiin a vang phian. Ram leilung enkawlna lama tuina nei hauh lo leh tunhma kha zawnga engmah ti ngai lo tan thawklehkhata tui thut a, thiam thut a, hlawkpui thut theih pawh a ni lo. Ram neih ngawt te hi a tul lovin ka hria.

Vantlang kawng tizim zawng leh thenawmte nek zawnga duham viau mai te hi a tul lo hlein ka hre bawk. Hetianga fing thiam tak anga lang tam tak hi ‘an fing lo’ han tih dawt chu a finthlak loh maithei. Mahse he khawvelah hian kan neih zat aiin kan pek chhuah zat hi kan hausakna tehna a lo ni fo mai a. A mihring lam hian kan lo tlin lo duh viau mai a, ban ril dam chen hi kan lo dam lo ve nual mai tih hriat a tha. Kan in te hi fit khatin sa te ta deuh ila kan chhiat phah lem lova, fit khata kan sak len avanga kumkhuaa hmingchhiat theih a ni. In hmun lo rama duham hian chin tawk a nei lo duh khawp mai a, thih dawn tep pawha thenawmte nena kan inrina helhkam ran mai te pawh thil awm ve a ni. Mahse chhuan hnih ral hnuah kan in hmun lo ram hi tu kutah nge a awm dawn sawi thei chu kan vang viau.

Mipa chuan hmanrua hi kan itin kan duh viau thin a. Hmanrua te hi neih tam luat chuan a dahna kan hre leh chuang lo ve thei khawp a. A dahna kan hriat tawk chin deuh te hi neih a tha. Hmeichhia nena kan danglamna chu thil mal pakhat, a hmanna chi khat, a landan leh a hmelhmang hrang hrang kan ngah ve vak love tih a ni mai a. Kan hmanraw mamawh, kan neih ngei si, kan hman duh hun taka kan hmuh zawh loh, kan mamawh loh hnua kan hai chhuah leh si hi engzah tak awm ang maw? Kum khata vawi khat chauh kan mamawh, kan hman duh hun taka han zawn hmuh zawh tlat loh mai hian ngaihtuah a ti thui ve khawp mai. A chang phei chuan kum thum chhunga vawikhat chauh kan nei tih kan hriat, kan mamawh lai taka kan zawn hmuh leh si loh hi hmuh chhuah hun huna a mamawhtu leh a hmang fo thei hnena pek vang vangna tham a ni.

Political Party thuchhuah then­khat hi chu a tulin a lang lo. An ngaih­dan chuan mipui laka lan mawi nan leh an Party chan tihthatna tura ngaih chu a ni chawk ang a, mahse mipuiin kan ngaihsan phahna aiin tul kan tihpui lohna a lian zawk fo. Sorkar ding lai tihsual emaw thailan tumna ngar ngar ang chi leh tihpalh ni ve mai awm te han inchhut zui sak sak hian mipui nawlpui rilru chu a hneh lo mai ni lovin an ngaihdanah chutianga tih chuan a titu Party hming a tihliau sauh zawk thin. Chutiang bawkin sorkar dinglai thil tihfuh loh thup tumna tih chiang tak maia Ruling Party Thalai Wing emaw, a eng roreltu Party pengin emaw an pute thlavang hauhna dawrawm zet zet an han chhuah lui ngat ngat te pawh hi ngawi mai sela ngei zual an hlawh lo zawk ang. 

MLA thenkhatin House chhungah emaw rem leh rem lova, ‘Kan House Leader zahawm tak’ ti emaw a, ‘zahawm tak,’ an ti chamchi pawh hi a tul lo. Dik tak chuan hetianga ti chamchi thin te hi chu Legislator ropui tak an ni lo tih a chiang nghal. Hotute tlawn tumna angin bengah a ri tlat a, a lo dik tak tak deuh ngei bawk! Mipui thlan, State khat Legislator tling ve meuhvin pu chuam neih tum a mipui hmuh a mei hem tak vat vat mai chu a ngaihthlak thei lo. 

Kan hringnunah hian a tul chin khawlkhawm thiam a, a tul lo paih chhuah thiam hi nun thiamna chu a ni deuh berin a lang.