NALANDA ETC

Tunlaiah chuan hna­thawhna tura inzir­tirna leh a chheh vel, Nalanda Institute of Advance Studies (NIAS) chungchang sawi lova thudang sawi tak daih pawh hi keini ang tan chuan a zahthlak thei lek lek mai. Inkhel en bang innek mup mup kara inkhel lam leh goal lam sawi lova pianthar lam thu lo sawi daih te pawh a ang thei rum rum awm e.

Hemi kaihhnawih leh a chhehvel a thu hrang hrang kan hriat te hi sawi ta vek ila tu te emaw hi chuan min ngaina lo kumkhua hial ta ve ang. Mahse mimal chungchang sawi lovin thil awmdan leh a dang te kan sawi ang.

1. Ram changkang chin tak takah lo chuan hnathawh tur hi a vang thawkhat vek a. India ram khawi hmunah mah hian hna tha tak, awlsam taka mi tam takin thawh mai tur a awm lo tih hi ka pawm dan nghet tak a ni. A chhan pawh vai ramah te kan lo zuk zin sil ve nial nual a, vai hna zawng te kan lo hmu ve bawk a. Mi fel leh thiam bik te, a tling chin tak tak tan chuan hna hi a awm reng a, chu chauh pawh a ni lo, Mizoramah pawh hian hna hi mi fel filawr tan chuan a awm reng mai a ni lo, hna tam tak hi a thawktu tur awm loh vanga thawh lohva awm a ni. Thawk peih ve hrim hrim tan pawh hniam deuh hlek aṭanga bul tan tur pawhin a awm bawk. Mahse chutiang ni lem lo, mi thlazar hnuaia bet a, vanneih vang liau liauva hna tha tak, hlawh bithliah fel sa tha tak leh nghet taka kan sorkar hna ang deuhva thawh theih erawh kan India ram chhung angah chuan khawi hmunah pawh a vang reng. Chuvangin, hna tha tak mai, mihring sawmhnih sawmthum rualin hmuh thuai theihna hi a awm meuh em tih thuah hian kei chu ka chiang ngam lo. Kan thawn thlak engemawzat zinga inhamtang chhunzawm thei te pawh ka ngaihdan chuan a fel filawr zual an ni mai. A huhova kan tirhna apiangah a tam zawk chu hlawhchhamin an lo haw leh zelin ka hria a, ka hresual emaw.

2. Thahnem kan ngai a, a nawlpuiin thalaite hna hmuhtir kan tum a, vairamah kan thawn thla a, a sawi thiam pawl (ka beng hriat ngeia sawitu te pawh an awm) chuan an han sawi a, sorkar fakna nen chawhpawlhin thalai tam tak tan hna tha tak tak hmu angin an insawi a. Tak tak vek a nih chuan a lawmawm a, mahse finfiahna tha tawk tak ka hmuh hma chuan a vaiin ka awih mai hauh lo. Thil hi sawidan dang dang a awm thin a. Hmeichhe thenkhat, Delhi vela awm, an chhungte tana hna tha tak thawk anga lang a chhungte hnen lama pawisa thawn fo thei thenkhat hi an hna chiah hriatpui an buaithlak zauh zauh tih te pawh kan hria. Sawi vek a tul lova, sawi vek a sawt loh avangin kan ngawi mai a ni.

3. Tuna kan buaipui tak luai luai, NIAS chungchangah bikah hi chuan pawisa pek kan hmanhmawh em em dan en khan ngaih a tha lo phawt mai. A zir tur te an thlen thlak fel rual rualin an zir chhung zawnga an zirna man tur zawng zawng a bo a bang awm lovin kan pe tla nghal vek mai a. Kha kha tihdan tur a nih ka ring lova, khati lova tihtur kha niin ka ring. ‘Kan Agreement-ah a awm alawm,’ kan tih pawhin chutiang lo chuan agreement siam tur ni awm tak a ni. Kan sorkar kalphung pangngaia mak ka tih fo chu pawisa hman tur la chhuak tur hian kan hman tawhna (cash memo) neih a ngaih tlat chang a awm thin kha a ni a. Chutiang khawpa sorkar a fimkhur thin lai chuan he thilah hi chuan a zira an zir hma hawt khan a zirtu kha dam mawh hritlan vang pawhin a tluan chhuak lo thei a, a tlanbo daih thei a, an zirna in kha a lo vanduaiin kangmei leh ilo leh chhiatna dang pawh thleng thei siin a vaia zirna man pek tlak nghal tak chuk chuk mai kha a mak ta deuh a. 50% te chu han pe lawk se a awm ve ving veng viau. Kan lo ngaihtuah ve lova, thil awmdan han chin chhuah tak tak ralah chuan kan NIAS chungchanga thil chiang (certain) ber chu a pawisa pek lai kha a ni mai awm e.

4. Construction Workers te leh kuthnathawktute hamthatna tur pawisa, sorkar hnena lut tawh a Board lamin mimal hnena kan lo inpuktir mai kha a tlangnelthlak hle mai. A then phei kha chu a tam tham viau lehnghal a. Khatia kan ti mai kha chu a mak mang e aw tih deuh mai loh chu sawi tur a vang letling phian. Kha pawisa leh a hman dan tur ruahmanna te hi a lawmawm a, a that tehreng nen kan chhuah nawi ta fe mai. Chu chauh ni lovin kut hnathawk anga chhiar theih hauh loh, khawilai hotel emaw a thawh theihna tura la zir chauh tur emaw te tana khatiang pawisa han hman pelhe daih mai kha a mak riauva. Hotel lama thawk tur tana kan hman theih chuan puantah zir duh hnenah kan pe ve thei ang em? Computer zir duh hnenah te leh phaia thil zir duh zawng zawng hnenah hian kha pawisa kha kan hmang dawn em ni ang? Chutiang tihna lama a rawt chhuaktu ni thei awma ngaih leh a vai liamtu anga ngaih te ber lah chuan, ‘Kan hriatpui lo,’ te chu an ti ang he haw a. A sum hnar leh a sum awmphung te, a hmanna tura duan te leh a kal zel dan hi Zeldina te thu khawchang a ang ngawt mai.

5. Heti khawpa thil a buai lai hian kan Chief Minister ber lah chuan, ‘CM ka nih chhung chuan an bang lovang,’ a ti piap piap lawi a. Kan phawk chhah thei hlawih hlawih thin mang e. Corruption ka do dawn kan tih lahin Petera te ke sil phal ang maiin a zung nen lam phoro thak kan tum a. Corruption zung hi kan rilru lam te hi a ni mai awm mang e ka lo ti ve mai mai a. Corruption zung tak hi kei phei chuan ka hre fuh pawhin ka hre lova, midang pawhin an hriat fuh chat loh mai te ka hlauh tehlul nen a zung nen phoro kan tum a. A kum leh lawkah a zung chu sawi loh, a par ni awm taka Auditor leh mipui mimir pawhin an ngaih theih mai tur te chu, ‘Hemite tel lo chuan hna a thawh theih loh....’ kan ti leh awlsam mai a.

6. ‘What one man can invent, another can discover’ an lo ti a, lang lo tura thuhruk hi a lo awm tlem khawp a. Internet te an han bih nauh nauh a, mi thil chik mi chuan an thil zirna tur lama an course fee, an University zawmpui ngeiin an tarlan te kha an rawn keu chhuak a. A tam thei ang bera an han chhut vek pawhin mi 32 zirna senso tur kha a vaiin nuai 67 vel chuan a daih hle tura ngaih a ni a. Mahse nuai 128 kan pe mauh si niin a lang. Hei tunah pawh harsatna a awm a, zir zo lovin engemaw zat chuan an pamtul ta mai si a, pawisa te chu kan lo pe fai vek tawh bawk si a engtinnge ni zel dawn?

7. Tihpalh te, lo hriat loh te leh tihsual ve hrim hrim te hi chu awm ve ngai a ni. Mahse tihsual rau rauah pawh kawngkal lo deuh te, tihsual a chunga rorum chhunzawm viau mai leh insawi thiam talh talh tum te pawh a awm thei bawk. Keini ang veng mawng lama awm tan chuan nuai 128 te hi chu a tam tham em mai a, kan kawt alkatra an han luan ve pawhin ‘Pawisa a tlem a....’ tih thu hi kan dawng mawlh mawlh mai a, khawilai emawa pawisa luang ral ni a kan hriat hi chu tam kan ti hma thei ngang mai.

Hetia ti lo hian anmahni an indap chawp theihna turin kawngka hawnsak dan ngaihtuah ila, pawisa kan theh chhuak thei a nih pawhin ‘loan’a laktir lam te hi a kawng dik zawk a nih hmel. A thuhrimin thawklehkhata a nawlpuia mihring in-develop thut tum hi a fuh lo tlangpui.

Sorkar hi kan sorkar a nih a, sorkar pawisa hi mipui pawisa a nih si chuan engatinge maw inchhir hmel aia insawi thiam tum hmel hi kan la hmuh fo le aw? A va hmuhnawm lovin a va bengkhamthlak em!