LUTUK

Hmanah, te han ti ila, kum 20 vel zet a lo liam ve ta reng mai, Thangkura Drama Party an virvat a la that deuh lai khan tihdan tur eng eng emaw kan sawiho a. A eng thu berah emaw ni khan, ‘Khai, Lawmte, in phawk chhah lu deuh a ni,’ ka lo ti a ni awm e. A hnuah hian thiam fahran mai hian nuihzatthlak deuh maiin Lawmtea hian kan awmkhawmnaah hian a sawi thin a. Kei tak phei chuan eng thuah nge khatia ka lo tih ka hre tawh lova. Dr Zokhuma hian hmanni lawk khan, “‘Ka lawm lutuk,’ i ti elo? Lutuk a nih chuan a va tha awm lo ve. Lutuk te chu thil tha lo lam alawm. Tui a tam lutuk chuan thil a tichhe thin a, chutiang bawkin thil reng reng ‘lutuk’ kan tih chuan a tha lo lam a ni ngai. Lawm lutuk lo la, lawm em em mai teh,” ti angrengin min hrilh a.

Kan buaina tam ber hi chu tlema kan han ti lu hret hi a ni ta fova, mimal tak pawhin ka buaina hi chu ka lo ti leh lutuk thin hi a ni. Thu tha tak pawh hi mi han hrilh ila, a rei deuh hret chuan kan ning mai a. A lutuk lai hi kan buaina ber chu ni ta zawkin ka hria. Taxi hi kan mamawh e, mahse a tam lutuk ta deuhva. Motor (car) neih hi a tha e, mahse a dahna nei hauh lo pawhin kan han nei mai hi chu a lutuk ta deuhva. Zu duh loh hi a tha e, mahse mahni’n duh loh vanga a zawrhna hmun reng reng hmel huat tak vek mai te hi chu a lutuk deuhva. Chutih laiin zu kan huat em em chhan ber chu a duh lutuk te hi an ni hlawm. Inkhawm hi a tha e, mahse inkhawm peih lo te vei ut ut hi chu a lutuk deuhva. Thalaite pawh inzirna zau zawk neih a tha e, mahse an zirna hmun lam ngaihtuah chiang lova thawn thlak lama hmanhmawh luattuk te, phaia zir tih tak avanga tha bik lutuk tura ngaih te hi buaina chu a ni. Lehkha zir hi a tha e, mahse lehkha zir a that vanga kuthnathawh hnualsuat khawpa zirna bawh hi chu a lutuk deuhva. Kut hnathawh hi a tha e, mahse inzir belhna lam leh nungchang mawi ngaihtuah tel lova hnathawktu nih tawh phawt chuan duhtawk em em mai te hi a lutuk deuh.

Inbual fai te hi a zahawmin a hlu khawp mai. Mahse tunhma kan naupan ve lai kha chuan Aizawl Electric Veng Power House bul atangin Electric veng mawng, Ramthar ramri a Theihai tuikhur leh Ralleng tuikhur te kha khawnvartui tin ruakin kan zu kawt thin kha a ni a. In lama inbual ngaina zet mai mikhual neih chu tihchi loh ve tak a ni a, chhungte zingah pawh inbual hunbi nei fel tak mai neih chu a hahthlak khawp mai. Inbual meuh pawh hi lutuk a awm ve thei.

Kan ram hruaitute meuh pawh hi ka en vang vang a, kan buaina lai hi chu tlema a lutuk zeuh thin hi a ni. Tam tak hi chuan thu te hi sawi ngaihnawm kan tum lutuk ni te hian ka hre ve khanglang a. Thu ropui phuh chhuah te hi kan tum lutuk niin ka hria. Hmun pilril zet zetah hian a hmaa kan lo hriat hauh loh State sorkar kalphung thar tur emaw, State sorkarin a tihtur emaw ni thil liantham angreng pui pui hi punkhawmna lian lutuk lovah te kan sawi dur dur mai ni hian ka hria a. Ka lo ngaihdan chuan a ngaithlatute kha hneh (impress) kan tum ta lutuk ni te hian ka hre thin.

Sorkar hna kan thawk a, hlawh tha tak mai kan hmuh tawh hnuah tam tak hi chuan hlawk belhchhah kan tum lutuk niin ka hria a. Sorkar hnathawk chu nghei hauh lo leh ei leh barah thlaphang hauh lova khel lova thla tina hlawh la tur kan nih laiin sorkar hnathawk thenkhat chuan hausak kan tum tlat mai a. Hausak satliah pawh tum lovin hausak lutuk kan tum a. Thutna mawm lai te hi kan chuh huam huam a. Mahni hlawh pangngai atanga fet taka khawl theih chin tur bituk a, inren taka khawsa thiam chu eng ‘level’-ah pawh vanduaina ten a tlakbuak loh chuan pangngai tak hian an khawsa ve thei mai thin a. Mahse inren chuang si lo, mi hausa te neih ang leh tih ang zawng zawng ti vek chung si a la hausak tho tum sorkar hnathawk kan awm thin a. A lutuk ta thin a ni.

Sorkar hnathawk, hmelhriat thi zawng zawng vuinaa tel tum, lungphunnaa kal ve tum vek, kohhrana chanvo pawimawh tak neih vanga loh theih lohva kal ngei ngei tura inngaihna (Synod, Presbytery, Bial chhung mitthi vui etc) engemawzat nei, thian tha te fate inneihnaa tel ve ngei ngei tum, chhung leh khat te thihnaa a vuinaa lan ngei ngei ngaia hre tlat, inhmanna eng pawl dang emaw, rawngbawlna engemaw a tel ngei ngei tura inhre tlat te hi chuan an ti lutuk ka ti a. Hetiang thil leh dam mawh hritlan palh thulh a hman tura sorkar min ruahmansak ‘casual leave’ te chu chhuanlam engmah awm loh huna mahni puala hman tum tlat te pawh awm theih a ni. Heng te hi chuan kan ti lutuk a ni. Kan bengvarna leh hawihhawmna man hi mipuiin a pawisain kan chawi ngat ngat tih hriat a tha. Kum khatah ni 365 a awm a, chutah chuan chawlhni vawi 52 a awm a, chumi zat chu inrinni a lo awm leh a, chuti a nih chuan ni 104 hi paih phawt a ngai a, hnathawh hun ni 261 a awm phawt a. Chumi bakah chuan Govt. Holiday ni 10 vel a lo awm leh a. Chutah nitin darkar 8 thawk tura hisap kha kan kal tlai leh haw hma leh chhuah bo thin avangin kan thawh hun hi chawhrualin darkar nga pawh hi a tling meuh lova. A thawk tha leh hah te chu an awm tehmeuh mai, chung mite chu mi zahawm an ni. Mahse a nawlpui tam ber hi chu kan thawh hun a tlem lua. Heng thil ngaihtuah lova ngaihhnathiamna leh hriatthiamna beisei ringawt maia awm a, mahni inthiam chawp hlar mai te hi chuan an ti lutuk a ni.

Kan hnathawktute (contract workers) reng rengin hlep nei hauh lovin thawk se kan tih loh laiin hlep tam lutuk an han tum chiah hian a ni kan phun thin ni. Hnathawhna reng rengah 20% te hi chu lo hlep ta se mipui hi kan lungawi viau. Sorkar a an chhutdan phei chuan 10% hlep tura chhut an ni. Mahse zak hlek lo maiin 50% te, 70% te hlep tumin kan thawk a. Tunlaiah phei chuan a engamah hma hian 20% hlepin thawk hauh lovin hna neitu hian an han hralh ngawt a. Chu chu kan political party lian te hian ngaiah an neih chawt tawh mai a. Chuta tang chuan a lei chhawngtu chuan 20% aia tam hlep ngei tumin a’n bei leh a, engmah thawh hma hian 40% a riral sa ringawt a. A lutuk tawh nak alaiin tam tak chuan khaw eng leh mipui zahderna nei lovin an han bei leh a, a lutuk ta em em thin a ni. Heng tihdan hi khawtlang hruaitu anga ngaih (V/C, Local Council, Party Unit) te pawh hian kan pawm titih ta mai a. Thingtlangah hian a la nasa zual lehnghal a. Thawk lo tawpa pawisa lak hnial hauh lo pawh engemawzat kan awm ni a lang te hi chu a lutuk a ni.

Hnathawhnaah engtianga chhia pawhin thawk se ‘bill’ lak theih ta zel mai ringawt te hi a manganthlak lutuk ta deuh. Veng chhung mipui zawng zawng hmuhah hna leh a pawisa intuha lo lutuka hnathawh a awm a, kan phun mur mur chung pawhin a thawktu leh a endiktute hian ‘bill’ hi an tifel thei zel mai te pawh hi heti khawpa biak-In kan neih nalh tawh hnu hi chuan a inhmeh lo ni. Chutihlaiin tlem lai khan kan thianpa pakhat chuan a bill tandan thawnthu min hrilh a, a lungchhiatthlak takzet. A thawh zawh loh vang emaw, a kuthnuin duhthu a sam loh vang emaw, pawisa awm loh vang pawh ni lovin hotupa dawhkanah khan a ‘bill’ kha a tang ringawt mai. A tan chhan chu chiang tak a ni a, a chhuah theihdan pawh a chiang. Khang te kha chuan an ti lutuk mai pawh a ni lo, an tih loh reng reng tur an ti a. Khatiang mi khan kan mimal pawi an sawi palh ang tih te a hlauhawm letling - an awm mai mai pawh ngei a ten tawh sa nak alaiin talhtum inchhawp sa chuhna hun remchang min siamsak palh ang tih hlauhawm tak a ni.

Sap thufing chuan, ‘Anything too much is not good’ (Eng thil pawh a lutuk hi chu a tha lo) an lo ti a. Kan sakhuana kawngah pawh hian a dik thei em? Kan biak-In thenkhat hi chu kei chuan a tha lutuk ka ti. Kan nunphung dang leh kan khawlai leh kan hmasawnna dang nena intuha lo khawpa biak-In tha kan ngaihtuah hi thlarau lam hausakna ai chuan thlarau lam retheihnaah ka puh a. Mahse thlarau lam chanchin chu a sawi lo tur ka ni si.

Harsatna leh buaina a lo awmin keima mimalah pawh, ‘Kha chu ka lo ti lutuk a ni maw,’ ka ti fo thin.