SAVE CHITE LUI

Tunhnai maiah Aizawl D.C, Pu Kannan Gopinathan-a hovin ‘Save Chite Lui’ tih hming vuahin Aizawl khaw daia Chite Lui thenfai hnatlang neih a ni a. Kan D.C hi a zahawmin a ngaihsanawm mang e.

Mizo hla zinga mawi ber pawl leh sak nuam ber pawl mai bakah lung tileng berte zing ami, Chite Luipui phuah chhan, he Chite Lui hi a tunhma mawina phur chhuak leh thei tura enkawl hi kan Mizo D.C tam tak kal liam tawhin an tih loh laiin hnamdang D.C-in min han tihsak a. A lawmawmin a ngaihtuahtu D.C hi a fakawm ngei mai. Eng chen nge kan thlen ang a, eng chenin nge a hlawhtlin ang tih hriat ni mah suh se a lawmawm hrim hrim mai.

Tunhma kha chuan Chite Lui hi Aizawl daiah dam diai maiin a luang her her a, ṭhalah te hian kan naupan deuh lai chuan sangha te kan hrut a, a mit lawk pali panga te chu kan man a. Keini naupang tan kha chuan a hlimawmin a nuam thin teh asin. A kamah hian Agriculture Demonstration Farm a awm a, chung te chu a mawi thei thin khawp a. Chu chauh ni lovin Zemabawk lam Chite Lui kamah hian mau te a awm a, thliin a chhem kur nghiau nghiau thin a. A luiah hian inrinni tawh chuan inbual leh insu an awm nawk a. Tunhma phei chuan Aizawl chhuahlam veng hrang hrang hian Chite Lui ralah lo te neiin Chite lui hi feh haw inbual nan leh insil nan an hmang thin.

He Chite Lui hla hi keia ngaih chuan Mizo hla zinga mawi ber pawl a ni :

Zawlkhaw sira luang del del Chite luipui,

A lo luanna zawlkhaw lamphei saw hmaran;

Damte’n luang del del zel e chhimtual panin,

Rialtui hmingthang lengngha vangkhua fin turin.

A lui awmna leh a luan zelna lama a fin tak chu Tuirial a nihzia hrechiangtu tan chuan a va mawi tak em! Kan hriat sa vek kha hla thu awlsam leh mawi si, dak thlarh mai leh sak nuam em emin a’n dah chhuak a nia. ‘Bawngkawn hnuaiah hnar a nei a, Tuirial a fin,’ tih deuh zawng kha hla mawi taka sak theih turin heti hian zu chhawp chhuak a le.

Fiara tui thiang te luang del del,

Lengi nena luia lengngha kan chhaina,

I sirah thing leh maurua an zing riai e,

Luang dem dem rawh piallei a ral hma loh chuan.

‘Fiara tui,’ tih tak mai hian a va han tiropui belhchhah tak em! Chite Lui hi Fiara tui a ni awzawng lo tih kan hria, mahse heta a hmandan hi chu ‘metaphor’ an ti nge ‘simile’ an ti nge zeng nge keini literature zir ve lo chuan a saptawngin kan hre ve lo. Mahse a mawiin a remchang a, a dik a, a inhmeh zaih bawk.

A hla zawng zawng kan ziah chhuah vek chuan kan duh sawi vena hmun a awm lo mai dawn. Mahse ‘Luang reng rawh lungrualpui nena ruang bualna’ tih te leh ‘Lungrualpui nen suara lengngha kan danna’ tih te ngat hi chu Doctorate Degree hmuhna tham niin ka hria a. Kan Doctorate Degree nei thenkhat ai chuan he hla tlar hnih lek hi Zofaten kan tangkaipui fe zawkin ka hria a. Jerusalem University aṭanga Doctorate Degree neih ngawt ai chuan ropui tak niin ka hria. Kei pawhin Doctorate Degree neihna Form hi ka kawl reng a, ka fill-up loh vanga Doctor of Philosophy ni ve lo mai mai te pawh ka ni ang a. Fiamthu a min petu Chama te pawhin duh se chu an Fill up ang a, Dr Rochamliana an ni ve mai bawk ang. Hetiang hla tlar khat lek hmanga rilru chawikang dawrh thei, kan Mizo nun te pawh nuam ta riauva min hriattir thei phuh chhuah theihna te chu thiamna chungchuang a ni tih phat rual a awm si lo.

He Chite Lui hla avanga Mizorama lo kal chak kan unau tam tak Burma ramah khian an awm tawh thin a. He hla avanga Mizoram ngai vawng vawng a, Aizawl khawpui leh Chite lui hmu chak zek zek hi engzahnge awm tawh ang? Aizawl tiropuitu ber pakhat zing ami chu he Chite Lui hi a nih laiin tun dinhmunah chuan sarangin a bawh a, a kangchat lo chauh ta mai. Chumi din thar leh chu kan tan hna tul leh tuah tak a ni.

Amah Rokungan a hla dangah, ‘Tinkim dawn zel ila, tukram chul hun tur te.....’ a tih angrengin thlirna tlang dang aṭanga han ngaihtuah chuan kan thuneitute pawh hian a engah hian nge maw lui kama ram an pek hian a lui kuang chin thleng rawk rawka ram te hi an lo pek aw? tih loh theih a ni lo. Lui hi mi thenkhat chuan an patta tel lo chauh a ni ta mai a, a tui chim chin aṭangin an hung ta mai zel a. An duh leh thing leh mau an kit rem vek a, luidung zawh dawn pawhin mi ram chhunga lut lo chuan tui dai si lo chuan luidung a zawh theih loh a ni ta. Environment & Forest dan lamah hi chuan Riverine Reserve te hi a awm ve ngai a. Mahse tui chim chin aṭanga metre 50 te an han ti leh duai mai niin a lang a. Chuti a nih chuan chuan lui tui chim chin aṭanga km chanve chhung hi Forest Reserve a lo ni a, keini ang tlang ramah chuan a hman leh tak tak theih loh hial ang. Tu te thukhawchang emaw ang maiin kan tih leh kan ti lutuk a, kan tih loh leh kan ti lo lutuk ni te pawhin a lang. Thlirna pakhat aṭang chuan kan humhalh loh leh a luitui chim chin thleng rawk kan patta-tir a, kan humhalh vek vek chuan kan humhalh sen loh tur ngei ngei thlengin kan humhalh leh si a ni ber mai.

Eng pawh ni se he Chite Lui hi kan tan a pawimawh a, kan humhalh ngei chu a ngai. Tha deuh tak tak thawhin i humhalh teh ang u. Hnatlan ni khan kal ve ngei ka tum tehlul nen thildangah ka’n tul bechhe ta tlat mai a, tuma hriat lohvin keima thuthmunah ka lo inthlahrung ve ngawt a.