KAN EDUCATION HI

Hindi zirtirtuten an thla sawm hlawh an la ve thei dawn niin chanchinbuah kan lo hmu a. A lawmawm ka ti ngawt mai. Ngun taka ngaihtuah erawh chuan mahni thawh hlawh lak theih avanga lawm viau hi tunlai khawvelah chuan a mak angreng ngawt mai. A la thei lo thin te tan aiin a pe theitu tan a mualphothlak zawk.

Mi ṭhenkhat sawidan chuan sorkar hnathawk ṭhenkhat hi chuan an hlawh te hi a vaiin GP Fund-ah an dah thei e tih thawm te a awm a. Ṭhenkhat lahin, ‘An hlawh te chu a ve lek alawm,’ an ti thul. Ṭhenkhat lahin fiamthuin, ‘Aw, an hna hi chu thlatin cheng chuti zah chawi pawh chuan kan thawk ve duh ang chu,’ te an lo ti. Chutihlai kara thla sawm zet mai hlawh la lova han awm te, lak theih tak avanga keini thleng thlenga kan lo lawm ve ringawt te chu sorkar pakhat hnuaia hna thawk theuh theuh, vawkreka fate ang maiin kan inthlau zeng zung awm ngawt mai. A sapṭawnga ‘good governance,’ kan tih te hi kan hman zin ve tawh tehlul nen kan inawpna hi chu a la fel chiah lo niin a lang. Good governance hian financial management hi keng tel tak maw!

Hindi zirtirtute vuipui thu-hla ni lovin kan Education hrim hrim mai hi a sawi lah kan sawi zing tawh a, kan sorkar pawh hian Education chungchangah hian thu lianpui pui a nei zing tawh a. SSA te kan han kalpui a, thingtlang kilkhawr tak takah pawh sikul tha deuh deuh mai te a pawisa lama kan chaldelh miau chuan kan sa a. Inawpna fel tehchiam awm lo pawhin sikul building sak that mai te hi chu a theih. Mahse building tha hi chu Education ngaihtuah chuan a peng pakhat chauh a ni. Mizoramah a khaw mil en a building tha ve fu fu, a enkawltu tur Department-in engah mah a hman tangkai leh tak si loh kan nei teuh.

Kan thiamna leh theihna thilah hian World Class te kan sawi ri feih feih a, mahse keini hian thlur khatah chauh World Class kan sawi ve thiangin ka hre rih. Chungte chu Cheraw, Khuallam, Chheihlam, Tlar thum zai, Lengkhawm zai, Mizo Bai leh thildang, kan Mizo irawm chhuak, kan Mizo hnam tihphung pangngai leh Pathianin keimahni Mizo min pek bik thilah te hian a ni. Kan teuh leh theihna awm pakhat chu kan inthlan chungchanga kan thianghlimna hi a ni. Chutiang ni lo, mi tihdan entawna kan tih ve thildangah te hi chuan kan ti ve fe emaw kan tih hian han thlir zau deuh ila kan lo chuti vak lovin ka hria. Football kan tih lahin India ramah chuan tun dinhmunah tak chuan ro kan rel ve titih a, mahse India kha khawvel tehna aṭang chuan an aia thiam ram za chuang an lo la awm heu mai a. India ramah hian football-ah na na na chuan vawk lal lena kan len takmeuh meuh hunah khawvel hi kan thlir ve thei ang tih ka ring a. Zaipawl han ti ila kan thiam kan lo tih ve em em laiin Shillong Choir ringawt pawh el tham fe an lo ni leh a. Chuvangin kan Education pawh hi World Class ni tur chuan kan zirtirtu neih sa te hian an tlin meuh ka ring lova, kan Pathian thu ngaihtuah dan thlenga kan tihdanglam lohva, chawlhkar khata zan nga zan ruk te kan inkhawm chhung hi chuan kan la buai deuh rihin ka ring.

Kan tlin lohna lam leh kan nih ve loh lam sawi hi a ngaihnawm lo. Mahse han tih ve deuh hlek emaw, tum dan han neih emaw hlek a khawvel sawi thuai mai hi a fel lovin ka hria a. Phak tawk hriat loh luat thil te pawh niin ka hria a, kan dinhmun leh khawvel dinhmun hriat loh luattuk vang te pawh a nih hial loh chuan mipui zah lohna a ni thei. Education chungchangah hian kawng kal tur kan la nei thui hlein ka hria. Zirtirtute thiamna (skills) kan sawi hma hian mahni thawhna sikula zirtirtu awm leh awm loh hi ngaihtuah phawt a la ngaiin ka hria a. Zia lo haih haih tak a ni. Zirtirtute hi an thiamna chher hriam tura kan inzirtir tlut tlut lai hian kan zirtirtu engemawzah hi chuan an thawhna hmuna awm lo theia inhriatna hi an nei tlatin ka hria a. Thiam eng ang mahse an thiamna chu hmanna tur a awm lo. Zirtirtu atana lak, fel tak leh thiam tak, mahni awmna tur hmuna awm lo ai chuan thiam teh vak lo, an thiam ang tawk tawka mahni awmna tur hmuna awm chu kan tangkaipui zawk daih. Fate zingah awm that chuan fel tak tur, mahse awm tha ta tlat lo ai chuan fel lutuk lo, mahni theih tawk tawk chhuah chu chhungkuain kan tangkaipui fo. Chu chauh a ni lo, awm anga lang, awm lawi si lo hi engzah nge awm ang tih ka ngaihtuah thin. Hlawh la tura kal, mahni in lama tlang nghal, khawmpui avanga lo chho/chhuk thei lo, chhungte thih nena inzawm avanga thla hnih cham tawh hnua inentir la tum ta te hian engtikah nge an thiamna an hman tangkai ang?

Khaw danga chhuak thei reng renga inngai lo sa zirtir­tu, Aizawl aṭanga lak, appointment hmuh tuk aṭanga mahni khaw chhuahsan lohdan dap a Minister bathlara tei tei, Block leh Unit hruaituten an sawipui nghal vat vat hi engzahnge kan kawl? Mahni awmna tura awm tum lo mite chu tuk khatah Minister hmu turin zahnih te an pungkhawm thin tih Education chang tawhtu Minister pakhat chuan a sawi.

A kuma tina benghlaia te chhung..... tih ang maia Education Department hnuaia zirtirtu hlawh la thei lo awm ziah mai hi State dangah te an awm ve leh ve loh kan lo hre lem lova, ram changkangah chuan Education hi an ngai pawimawh ngang mai. Education tih tawngkam hrim hrim pawh hi a zahawm a, a ropui tehlul nen a hlawh la mumal lo thei ber an han ni leh tlat a. Mihring nunphungah hian Education hi a pawimawh a, Education kan ngaihtuahna chu School leh Higher leh University a zawngin kan teh lo thei lo. Engtinnge zirtirtute hlawh hi kan pek loh ngam a, zirtirtu indaih lo hian engtinnge kum khat te hi sikul kan dah ngam a, engtinnge kum tin maia zirtirtu hlawhah hian kan buai ngam? Zirtirtuten hlawh an han lak theih loh chang hi chuan Primary leh Middle School kan kal lai te, High School kan kal lai tea min zirtirtute hmel kha ka mitthlaah a lo lang a. Kan tan an pawimawhzia leh kan ngaihsanzia te, ram changkanga an dinhmun thatzia te ka ngaihtuahin Education leh zirtirtute kan chawh kawidan hi chuan lung a tiawi lo thin. Mizoram Budget hi kan siam a nih a, a thawktute hi kan thuhnuaia awm tur an nih a, sorkar hnathawkte Post hi kan siam a nih si chuan engtinnge zirtirtute hlawh awm lo thei tura hei leh chen kan kal?

Reform Commission te kan din hluai a, an Recommen­dation kan hlamchhiah leh viau lawi si ni te pawhin a lang a. Reform Commission din lo pawhin kan harsatna hriat sa reng hi chinfel tur hna tling fe tham a awmin a lang. Zirtirtu theprelh te hremna chu a na tur a ni a, zirtirtu chawimawina hi kan la urhsur tur a ni. Midang zu rui chu kan ngaithiam a nih pawhin zirtirtu zu rui chu kan ngai thutak bik tur a ni. Zirtirtu laknaah politics inrawlh a thiang tur a ni lova, an posting and transfer chungchangah politics a inrawlh tur a ni lova, hleih neia a Department-in ro an rel a nih chuan chutianga roreltu chu kan dim tur a ni lo.

Education Department chhungah hian inthununna fel (discipline) a awm tur a ni a, bialtu MLA, tu Minister emaw, a changtu Minister emaw, Chief Minister emaw, Party lam emaw, laina emaw inrawlh theih lohva siam hi kan tihtur a nih laiin chu lam pawh ngaihtuah thei lovin an hlawh te kan han pe thei lo ngam zel mai bawk a.

Sorkar kum a lo thar ang a, Calendar kum a lo thar ang a, kan Education Department hi thawklehkhatah kan siamtha vek thei kher lo a nih pawhin zirtirtu hlawh tal hi chu a hunah i pe ve hram ang u. Sorkar hnaah hian lungawi lohna tam tak a awm thin a, chinfel vek theih a ni lo. Mahse hlawh hi chu heti hian i ti lo hram teh ang u.