THUSAWI

Thusawi hi a ropui a, mihring ngaihtuahna lan chhuahna tlang­lawn ber pakhat a ni. Khawvel mi ropui leh mifing te thusawi hi kan hrereng thin a, a hriatreng tlak bawk a. Kan hringnun a chawm harhin a tinung lehzual a, kan beidawn changa kan inhnemna a ni a, awm pangngaia kan awm laia min hruaitu a ni fo thin. President J.F.Kennedy thusawi te, Winston Churchill-a thusawi te, Mother Teresa thusawi te, Benjamin Franklin-a thusawi te, Khuangchera thusawi leh Vanapa thusawi te pawh kan hre reng mai.

Politics thilah leh thil engemawah hian kan hotu thenkhat hi chuan thusawi ropui leh thusawi thiam hi an tum lutuk thin niin a lang a, a fuh lo ve thei bawk. Kan theihna (power), kan dinhmun leh kan thiamna ten a phak loh chung chung pawh a thu ropui tak sawi tum tlat mai chuan fuh loh chin a awm ve thei. Pu Laldengan, 'Zu hi chu thil a ni mai,' a'n tih te kha a hun lai nen a inhmehin a hnu thleng pawhin a dik a, a hma daih atang tawh a thil dik awmsa kha a sawi mai a, a ropui ta a ni. 'Thei lova inngai chuan a thei lo mai a ni,' a tih te kha a dik sa reng a, a sawi chhuah hun a dik a, a sawitu nihnain a chawi a, a finthlak ta mai a, a ropui ta mai bawk a ni. Khawvela thusawi ropui ber ber hi mihring nun thu a ni fova, diknaa innghat a ni chawk.

Diknaa innghat lem lo thu ropui tak sawi tum hi a fuh lo ve thei viau. Kan sawi hrawl poh leh mi min diriamnain a daih rei duh. A tlangpuiin mi ropui leh ngaihtuah thui vak lo hian thusawi ngaihnawm hi kan lawm zual em maw ni tih hial tur a ni. Tawngkam thiamna hmanga mi thinlung hneh tum a tawngkam eng eng emaw vai khawm chiam te, uar lutuk a thusawi te, thil ni chiah lo sawi mar thiam em em mai te hi thusawina level a san loh poh leh a hlawk duh te pawhin a lang. Thil awmdan dik sawi tur hriat a, a indawt dan tur chheh fel thiam a, tawngkam remchang leh hriat nuam taka sawi hi thusawi thiamna chu a ni ngei ang. Mahse thil dik ni lem lo, tawngkam eng eng emaw hmanga sawi thiam te hi chu a chi a dang leh mahna. Thusawi thiam kan tih tam ber hi chu thusawi thiam ngawt an ni lo, thil chhut thiam leh chhut dan dik hria, chumi hmanga thudik leh rintlak sawi chhuak thiam chu an ni a, a hun dik hriat a pawimawh hle bawk.

Mi tam takin thusawi thiam lo ang a an inngaihna chu mipui hmaa din an zahna te, sawi tur an ngaihtuah thiam lohna te zawk kha a ni. Sawi tur hriain zak hauh lovin sawi thei viau mah ila kan thusawi tak kha a rintlak si loh a, a pawm tlak bawk si loh chuan thusawi thiam kan ni pha lovang. Thusawi tura kan sawm duh zawng mite chu kan harsatna kan chin fel theih nana kawng min kawhhmuh thei te, kan pawm tlan theih zawng tawngkam mawlmang tak tak leh awlsam tak tak hmanga min hrilhfiahsak thei te, hma kan sawn theihna tura ngaihtuah dan dik min pe thei tura kan tihdan tur, kan tawngkam hriatthiam theih chi a min hrilh thei te an ni.

Mi thenkhat chuan thusawi thiam nih tumin tawngkam eng eng emaw an chher kualin an sawi kikawi a, an aw te an tinemin an tiring a, a chang leh an thluk uarin an pawt fan kual thui a, chung chu thusawi ropui nihna tur atana thil pawimawh a ni lem lo. Abraham Lincoln-an Gettysburg a a thusawi te kha chu ropui lo thei pawh a ni lo - mipui sorkar, mipuite siam, mipuite tana ding chu he leiah hian a thamral ngai lovang - han tih te kha chuan democracy a hrilhfiah nghal vek a. 'Mipuite tana ding,' han tih lai tak mai te hi chu a ril riauvin a lang. 'Mipui sorkar, mipuite siam,' tih chinah ngawt hian lo tawp ta se chu vawiinah chuan thudik a ni lovang. India ram state tina sorkar lo piang hi mipuite siam a ni a, mipui sorkar chu a ni ngei mai, mahse thenkhat hi chu 'mipuite tana ding' an ni ta lo tlat a. Mi tlemte tana ding an ang riau thin.

Thu ropui sawi lem lova, pawn­lang taka tawngkam thiamna hi thusawi ropui a ni lova, mi chang­kang zing apiangah a tlangtla lovin mi changkang lo zingah rilru dawi at nan a tangkai phianin a lang. Kan ram, Mizoram a kan politician tam tak chuan tawngkam thiamna leh thusawi uarna hmanga mipui dawi at kan tum fo thinin a lang. Mi tam tak chu chumi karah chuan kan lawmin kan lawm lo mai a, a takna leh a dikna lam ngaihtuah lova a sawina tawngkam a tlawr that avanga lawmtu kan tam viau chuan kan changkang lutuk lo ti ila a dik hial awm e. Thingtlang politician kan tih tam tak chu thudik tak thenkhat sawi lang tel lova dik ve tho si, a hnuk khawih zawnga thusawi thei an ni fo.

Kan politician tam tak chu insawi fel ta reng reng a khawsa an ni fova, hlawhtlin thu sawi ai chuan hlawhchham thu sawi mam thiam nih hi kan inchhuanna a ni mai awm mang e tih hial tlak a ni. Mi pakhat chuan eirukna chungchang leh Mizorama a hluarzia an han sawi chuan amah kha rorelna fawng vuantu zing ami a niin sakhaw hruaitu lar tak a ni bawk si a, nalh zet mai hian, 'Sa channaah chuan a baw tawk a awm ngai e,' a'n ti zaih mai a. A insawi fihlim thiam ka ti ngei mai. Mahse ka ngaisang lo. Kan Chief Minister hian, 'Fatu hlui te chu a awm ngai alawm,' a'n ti a. Mahse pawi ka ti. Hetiang thu hi Mizoram Chief Minister chuan sawi lo se ka duh. Budget-ah fatu hlui awm tur anga mipuiin kan ngaih chuan a dik thei lo.

Khawvel a thusawi ropui ber ber hi chhuan lo kal leh tur te, kum zabi lo kal leh tur te thleng a ropui tham a ni thin a. President Kennedy-an, 'I ramin engnge a tihsak theih che zawt suh la, i ram tan engnge i tih theih inzawt zawk rawh,' a'n tih te hi chu chatuanin a ri a mawi ang. A chhan pawh a phenah thudik a inphum a, ram tana inpe tur leh mahni ram tana thawk turin min kar tlat a ni. 'Kan pawlin hnehna kan chan chuan chumi khami kan ti ang,' tih a, uar deuhva sawi a, tih leh loh tak mai te hi chu a ropui lo mai ni lovin deusawhna nena nuih zui a awl tlat.

Kan thusawi phenah hian a mihring tak kan awm a, chu mihring nihna leh ngaihtuahna chu a thu­sawiah a lang chhuak fo thin.