MAK LEH MAK LO

Sapho chuan, ‘Phuah­chawp ai chuan thutak hi a mak zawk zel,’ an lo ti a. Engemaw han phuah chhuah a, han tihmak leh vel ngai lo hian kan nitin nungchang tam tak hi mak ti a thlir tawk a tling thin.

Mizorama eizawnna lian ber kan sorkar hna hi a hlu hle mai a. Tam tak tan chuan harsatna zawng zawng lak ata min chhandamtu a ni berin a lang ta. Sorkar hna chu kan duh huam huam a, kan duh ngawih ngawih a, kan dil tlut tlut hlawm a. A hmu tawh sa lah vannei kan ti. Mi tam takin chhungkhat laina milian neih kan duh chhan chu sorkar hna min hmuhsaktu atan te ni hialin ka hria. Chuti khawp chuan sorkar hna chu kan duh a, mahse a thawh lamah chuan kan hmuh rual chiahin ngaihdan dang daih kan nei leh niin a lang.

Sorkar hna thawk, mahni mimal hna dang leh phungthlukna thil dang khawtlang thilah te, kohhran thilah te, chhung leh khatte chungah te zawng zawng tih kim vek tum, ti kim vek theia inngai, thawh hun chhung (working hours) a ngaihtuahna leh hun zawng zawng hmanga hnathawh tum chuang si lo kan awm teuh ni a lang hi a mak tawk hle. Hlawh in-cut sak chu hrethiam miah lo, mahse mahni hnathawhna hmuna awm loh mai chu hrethiam em em Kristian kan ni. Mimal mamawh thila hman atana sorkarin chawlh a siamsak (Earned & Casual Leave) te hmang duh lova ngaihhnathiamna beisei ringawt maia khawsa hi kan sorkar hnathawk tam ber kan ni hial awm e.

Mak ka tih fo chu an thawhpuite nau pasal thihna emaw, an thawhpuite nupuia chhungte thihna emawa a huhova thla la tham khawp khawp Department mi leh sa kan han pungkhawm thin hi a ni. Hetiang ka hmuh hian kan nunphung makzia hi ka ngaihtuah a, a ngaihna ka hre lo thin. Mitthi nen khan englai mahin an inhre ngai lova, (lo inhre hlauh pawh ni se thlalaknaa telho zinga pahnih khat bakin an hre kher lovang) chuti chunga pisa hna kalsan a khatia pun khawm duhna rilru te kan han nei a, anmahni enkawltu officer-ten an han remti kha chu mak ka ti thin. Thawhpuite kawppui te, thawhpuite hringtu nu leh pa, in khata an chenpui te chu ni se mihring danah a la ngaihthiam theih hram hramin ka hria a. Thawhpuite chhungte chhung leh chhawng vuinaa kal dur dur mai hi mipui zah lohna niin ka hria.

Dik tak chuan sorkar hna thawk hian office kan chhuahsan dawn a, Office pawimawh thil a nih loh chuan chawlh kan la tur a ni a. Chhung leh khat (nu leh pa, fanu te leh fapa te, unaute) thihnaah pawh chawlh kan la tho tur niin ka hria. Sorkar hnathawh dan (SR & FR & Conduct Rules) buah ngaihhnathiamna a chawlh ngawt dan hi a inziak lo. Mahse chhungkhat hnaivai tak tak an nih chuan dan anga chawlh la lawk thlap a tih te chu a theih lohva, chawlh chu phalsak loh pawh thil mawi lo tak a ni ngei ang a, mihring mihrinna (humanity) thlirna aṭang pawhin a dik thei lovang. Chutichung pawhin pawngpaw office thulh rikngawt chu a thiang chuang lo. Thisena inzawmna pawh nei si lo, inhmelhriat bawk si lo, a tuartu ber nen pawh inzawmna chhawng leh tawh ang thihna lama kan han tleh dul dul mai te hi chu dawihzep thil nge, chaklohna (weakness) nge, chapona (vanity) nge, changkanna kawngkal hriat loh vang hrim hrim ka hre lo. Changkanna kawngkal ka’n tih chiam nachhan chu administration kengkawhtu tan hetianga kal buaithlak theihzia te, hmasawnna hnathawh tur a tamzia te, kan inrawihna thuthlunga awm hlek lo thila kan inhmanna kan pawisak lohzia te, kan hlawh lakna mipui pawisa renawmzia leh mipui sorkar zahawmzia te chu kan ngaihtuah hauh lo tihna a ni.

Kan sorkar hnathawkte hian bazar-na hun te hi inrinni lo chuan an nei mai tur a ni lova. Zingah te, tlai ban hnuah te bazar ve mai awm hi chhunah te, ‘Chutah chuan kan va kal a,’ an ti mai zel a. Chutianga an vahvel phaltu apiang chu mi tha leh Officer fel angah te an han sawi punlun vel a. Misual nih duh lovin phalraitu nih lamah kan intlansiak ta beuh emaw tih tur a ni.

Dik tak chuan sorkar hnathawkin a pisa a chhuahsan a, chawlh la si lova ama duhzawng, Camping, Retreat, Bazar, mitthi vui, mitthi ral, inneihnaa kal, pass lawmnaa kal, inkhel en, motor thar leh in thar lawmnaa kal, zu dawr thar hawnnaa kal, World Bank Road a thiante nen inhmuhkhawm tih vel zawng zawng a tih hian mipui kan hek a ni. Zu dawr thar hawnnaa kal em chu an awm ka ring hauh lo nain sorkar thlirna aṭang chuan Camping-naa kal tih nen hian a inang reng tur a ni. Tu emaw Retreat-na a a kal fo chuan Football atchilh tan chuan thikawm tak tur a ni a. Kohhrana inhmang lo, inneihna lama kal ngai lo, inkhel ennaa kal ve ngai miah lo, mahse mitthi in lama kal ching deuh mai an awm chuan thahnemngaia chhawr tumtu tan chuan buaithlak tak a ni. A nihna takah chuan Office chhuahsan a pawipang dang ti kha chu a inang vek a, kan ngaihtuah dan mai maiin danglamna a siam a. Tam tak chuan thihna leh kohhran thil chu hnial harsa kan ti fo thin a. Mahse hnathawktuin a ngaih pawimawh apiang kha a tan chuan a pawimawh ber zel a. Chuvangin rei tak a hmuh tawh loh, a naupan lai thianpa, thingtlang hla tak aṭanga lo kal nena thu ho deuh deuh sawi tura an thianpa te ina an inhmuhkhawm kha tu emaw Camping-naa kal aia a pawimawh loh bikna a awm chuang lo.

Inngaihthiam leh inhriatthiam hi mihring kan nih chhungin a tha khawp a, chu chu hringnun timawitu leh tinuamtu pawh a ni. Mahse keini sorkar hnathawk ve tam tak hi chuan engkim hi nuihtlawn a, inhriatthiamna uchuak hmanga sawi fel theih vek emaw kan ti ta hial niin a lang. Office tam takah chuan tute emaw han be dawn ila, an kalna chin hriat hauh lohvin an lo awm lo daih a. A thutnaa a awm loh apiang khan kan hlawhfa kha kan rawihna hmunah hnathawk lovin a awm tih kan hriat a tul hle. Office hna tul thila chhuak a nih lohva, ama mimalin a ngaih pawimawh zawng (kohhran, khawtlang, chhungkua, then leh rual) thildang a tih avanga a chhuah bo apiang khan kan rawihna thuthlung a bawhchhia kan ti thei ang. Hmeichhe thenkhat phei chuan thiante nen ser te an han bawl a, an dawhkanah thuamhnaw an han chap a, anmahni dawr tura lo kal te chu tanpui dan zawng lova, a rang thei anga hnawhbo dan ngaihtuah te, zak hlek lova, ‘Min lo nghak rawh! Kan han ei ve lawk a nih hi,’ ti a thu ho mai mai sawia nui thler ta vak vak te pawh a tawngtu thenkhatin min hrilh. Zia lo king keng tak a ni.

Chhuah bo zawk zawk chungchang leh hna ngaihsakloh chu sawi loh, aikal la theia kan han inngai te hi a mak ta ngawt mai. Hna mawl ber chi, ngaihtuahna seng hauh lova thawh chi te leh tharum nena thawh ngai chi te a nih ngawt loh chuan aikal hi a sawia sawi chi a ni lova. Hna thenkhat (zirtirtu te ang te) chu a zira zir (train) ngai a ni a. Chutiang hnaa aikal te lak theih anga kan ngaihtuahna rilru hrim hrim pawh hi a mak ngawt mai. Chu chauh ni lovin chumi titawp ngam lova sorkar a awm lehzel hi a la mak ta deuh deuh. Thawh theih loh pawha sorkar hna hi chhungkaw thil anga ngaih a vawn reng tur a ni dawn em ni?

Sorkar hna te kan duh a, a hlut tehlul nen kan ngaihtuah chhunzawm dan hi a mak hle. Kan dam lohva, kan inenkawlna sorkarin engemawchen min tumsak theih chuan a lawmawm em em tawh laiin chin tawk nei mang lovin thenkhatin chhungkhat laina hla deuh pawh kaihkep ve zel kan tum a. Dan dik lova tih te kan tum tlat mai a. Hlawh te kan neih a, keimahni kan damlohva sorkarin min enkawl theihna te a thlamuanthlak tawh tehlul nen chumi piah a dan dik lo deuh hmanga kan han ti duh te, MR bill chungchanga kan han duham chhunzawm em em mai te hi chu lengzem hla pakhatin, ‘A sawi ngaihna a awm lo,’ a tih ang hiala âwm ang lo a ni tawh. Thuneitu tan phei chuan an tumna ringawt pawh hi, ‘sorkar bum tum’ ‘integrity nei lo,’ ti a hrem mai awm tak a hrem theitu leh a khap theitu hian ti hlei thei lo angah te kan han inngai chhunzawm ve zel bawk a. Sorkar hnathawk nih chuan loan lak te a awlsam a, hlawhbi fel tak, India rama hlawh sang ber pawl kan la chunga kan duhtawk thei lo leh a khap theituin kan khap thiam lo hi chu mak ka ti lo thei lo thin.

Mimal fel lohna, zu in te, incheina uluk loh te, kohhran lama chanvo neih loh te, khawimaw laia fiamthu thawh te leh mipui nghawng hauh lo mimal nun chungchang kan buaipui em em laia kan sorkar hnathawkte awm chin tawk hre lo tlemte kan khuahkhirh thei lo hi chu a pawiin a pawi a. Heng hian kan hnam dinhmun a dah hniam a, kan pawisa bawm a tiphai a, kan ram a tihrehawm a, kan sorkar hi mahnia inrelbawl hrang ve ngat si-ah a tizahawm lo bawk si a. A sorkar pawikhawih lai ngaihtuah ta lova, a sorkar tana pawi hauh lo lam ngaihvenna kawnga kan intlansiak hi a tipunlun niin ka hria.

Power & Electricity Deptt. a thawk khat laia an hotupa hnamdang mi pakhat (Kotoky an ti ni tain ka hria), khan lukhum parh a khum a, kawr ban bul thawl hek huk par chhuai mai a ha a. Kan ngaihsan loh zawng tak khan a inchei a, mahse hna kha a thawk ngawrh em em mai a. A thiam a, a taima bawk a. Keini zawng kan inchei uluk em em a, hna kan la thutak lova, dik leh dik lo kan pawisa lova, mahse kan inkhawm taima thung.

Kan awmdan hi a mak a, mahse nitina kan hmuh thin a nih vang hian mak lo mai maiin kan hria ni berin ka hria. Sorkar hnathawkte hi mi naran leh mi vantlang tan chuan an awhawm em em a. Hlawh heu lova mitthi zawng zawng vui thei, hlawh heu lova duh duhna hmuna kal thei, hlawh heu hauh lova engkim ti thei an nih mai bakah mahni phu tawk aia tam hlawh hmua hnathawk vek anga ngaih mai awl tak an ni.