Guest writer
PL Liandinga
SORKAR HNATHAWKTE HI INBENGDAI HRAM SE
Tunhnaiah Mizoram sorkar hnuaia hnathawkten D.A (Dearness Allowance) pung lak tumin sorkar an kar a. Han ngaihtuah thuak a thil tih ve mai awm a nih laiin ngaihtuah neuh neuh chuan nawr zui loh zawk ni se a tha hlein a lang.
Mizoramah hian India ram state dang tam tak angin sorkar hnathawk nghet hrim hrim hi an nihna theuhvah hian an hamtha hle mai a. Hetianga sorkar hnuaia thawk te an that bik viau hian kan ram chu a la hnufual tih a kawk thawkhat. Sorkar hnathawk rau rauah pawh khawvel thlirna pakhat aṭanga thlir chuan hamtha fal zual deuh erawh an awm angin a ngaih theih. Mizoram dinhmunah chuan miin sorkar hna an thawh chuan an vannei a, an nihlawh hrim hrim. Chuti a nih avang chuan mi tam tak chuan sorkar hna hrim hrim hmuh chu he leia vanram kaina ang hialin an ngai a, mi fel zual deuh tan lo chuan chu chu a ni deuh chiah bawk a. Sorkar hnathawk lova kut hnathawktu chuan chawlhkar khat chhunga ni ruk bak hlawh an nei thei lova. Thla khata an hlawh neih theih ni chu ni 26 aiin a tam thei lova, chung ni-ah chuan an thawh loh hlek chuan hlawh an nei lo nghal zel. Sorkar hnathawk erawh ni 22 aia tam hauh lo thawkin ni 30 hlawh la anga chhut zar zar theih an ni. Kum khatah hian sorkar hnathawk tan chawlh ve hrim hrim ti mai ila, sorkarin ni pawimawh a a ngaih ni engemawzat chu chawlh tawp hun a awm a. Chu chauh ni lovin a rate zawnga chhutin sorkar hnathawk chu an zawlpui tawk anga langah an hlawh bi rate a la sang fe zawk a, an hahdam fe zawk bawk. Chu chauh chu la ni ta lovin sorkar hnathawk chuan kum khatah ni 8, mahni duh huna chawlh phut phut theihna (casual leave) an nei thei a, chutianga an chawlh chuan an hlawh a kiam lo bawk a. Chu chauh ni lovin kum khatah mahni pawihai tihna tur chawlh ni 30 chhung (Earned leave) an la nei leh a, hetih chhung hian an hlawh a kiam lo leh bawk a. Chutianga chawlh chi hnih an neih bakah chuan ni 60 (Half pay leave) an la chawl thei a, mahse chutah chuan hlawh chanve chauh an hmu thei ang. Sorkar hnathawk ve lo tan chuan he hlawh chanve chawlh ringawt pawh hi thlakhlelh tham a ni. Chumi bakah chuan hlawh nei lova chawlh a, remchan huna zawm leh a, hlawh neih chhunzawm leh mai a theih bawk. Heng chawlh zawng zawng zingah hian casual leave tih loh hi chu khawlkhawm theih deuh vek a ni. Heti chung pawh hian chawlh la miah lo ang a lang chung si a thawk chuang miah lova hlawh lak theih dan a la awm a. Chu chu sorkar hnathawh dan buah pawh inziak lo, 'Aikal' an tih hi a ni. Mahse aikal lak hi chu hna hniamah chauh tih theih ni awm tak zirtirtu zingah pawh aikal la an awm nual. Heng zawng zawng bakah hian an pension dawnah chutianga hlawh hmu chunga an chawlh neih te an lak loh tling khawm chu a pawisain an la thei bawk.
Heng chawlh chi hrang hrang bakah hian pawihai neuh neuh leh sekrek pawimawh ti turin thawhpuite hnenah, 'Ka va chhuak lawk ang e,' ti ringawtin chawhma zawng te, chawhnu zawng te an chhuak thei a ni mai a. 'Kan fate sikulah kal hmasak a ngai,' 'Ka rawn tlai deuh hlek dawn,' 'Ka awm a nuam lova ka haw hma,' 'Kan thenawm mitthi vuinaah ka kal a ngai,' 'Ka thianpa a boral a ka kal a ngai,' leh 'Khawmpui palaiah min ruat ve a,' 'Kan kohhranin chuti khati...' tih leh chhan chi hrang sawi sen loh hmangin kum khatah chawlh la lem lovin pisa chhuahsan theihna a tam mai. Mahse heng hi chu dan ang pawh ni lo, inhriatthiamna thil a ni a. Kan inhrethiam thei viau lehnghal.
Kan sawi tak bakah hian sorkar hnathawk chuan hamthatna tam tak a nei a. Inthlan dawn a campaign lawp lawp ngam pawh an tam mai. Sorkar hnathawh dan buin a phal loh, dawrkai pawh an awm nual. Chu chauh ni lovin 'contract' thawk pawh an awm nual. Mahse sorkar hnathawk zawng zawng hi chutiang chu an ni vek lo. A enga pawh ni rawh se, kan sorkar hnathawkte hi Mizoram level tawk velah chuan an hamtha viau mai a, an hlawh lak pangngaiah hian lawm ta viau sela kan ram dinhmun thlirin a mak vak lovang.
Mizoram sorkar hnathawk hlawh bithliah lai khan kan sorkar hnathawkte khan a then laiah Central sorkar hnuaia thawk te leh hmun danga mi te entawnin hlawhbi sorkarah an nawr ti ta mai ila a dik awm e. Chung zawng zawngah chuan sorkar hnathawkte chan thatna tur lam hawi hlirin hmun hrang hrang ami kan la khawm a tih theih. Pay Revision-ah pawh chan thatna lai hlir han lak khawm a, Mizoram chhunga a hmaa an tlukpuite anga lo awm tawh zinga a sang pawl zel kha tluk tumin keimahni State chhungah kan inlehpelin kan in nihrual tawn zak zak a. Mahse chutiang thilah chuan a sang zawkin a hniam lam pan thu a awm loh avangin kan hlawh pawh a sang pawl tak a ni.
Hetih lai hian kan State sorkar sum dinhmun chu chau angreng tak a ni ngar ngar a, englai mahin a tha lo tih chu kan pawm tlang vekin a rinawm. Kum 2013-2018 Congress sorkar lai khan sum dinhmun an siamtha deuhva, mangang leh buai takin kan awm lo hram e tih chauh a ni. Kan sum dinhmun hi tha tak anga sawi tur a ni ngai lova, kan State sorkarin sum a thawh chhuah ve tur hi kan phak lo tlangpui niin a lang. Chutih lai chuan dik ve thlap siin kan sorkar hnathawkte hlawh chu hman aṭang khan a lo sang ngar ngar tawh. Heng hamthatna emaw ni dawn ni ngaihtuah hian kuthnathawktu tam tak tan chuan sorkar hnathawkte hi thikawm tak an ni thei ang.
Kan Office hun chhung hi zing dar 9 aṭanga intan a, tlai dar 4 (thlasikah), nipuiah tlai dar 5 tur hlir a nih laiin chutiang chu a ni ta chiah lova. Mi dik leh mi fel te, a thawk tha leh thawkrim bik te chuan he hun hi an vawng tha nameuh mai, mahse a tlangpuiin kan sorkar hrawn tawh apiangin he pisa hun chhung hi a vawng tha zo lo tlangpui a. Kan inrinni chawlh chhan, zing lama pisa kai hma a, tlai lama ban tlai deuh kha kan vawng lo.
Mi thenkhatin awihawm deuh maiin, 'Politician ten an eiru thova, hetia sorkar hnathawk hlawh a a kal hian kan insem rual,' te hi an han ti lawk mai a. Mahse eiruk ching politician te hi chuan kian hun an la nei dawn a. Eiruk leh eiruk loh hi chu a mihring a zir mai mai a ni. Engtikah emaw chuan eirukna duh lo tak tak ngam Chief Minister te pawh kan la nei ang a, kan sorkar pawisa hi politician ten an insem ral mai mai lovang. Mahse sorkar hnathawk hlawh atana kan hman laklawh tawh chuan tihdanglam leh chu harsa tak tur a ni.
Hetiang hi thil awmdan a nih avangin kan sorkar hnathawkte hian an D.A pung hi nawr zui lem lovin an hlawh pangngaiah hian lungawi viau mah se an dinhmun hi a awttu kan tam khawp mai. Tunah tak phei hi chuan D.A pung chu sawi loh, sorkar hnathawk hlawh hrim hrim pawh hi lak tur a awm ngut ang em tih tur a ni. Engtikah emaw, thla li thla nga hnuah pawh kan sorkar sum dinhmun hi han ziaawm tehreng se kan kalhmang en hian kan derthawng tho tho dawn a, engemawtia daih rei deuh tur zawnga kan danglam dawrh a nih loh chuan kan sorkar hnathawkte hi an hlawh chungchangah hian inthlahrung thiam ve se a mawi khawp ang.
Englai pawha kan pawisa hmuh ve tur (revenue) thawk chhuak zo lo ngar ngar State hi nasa taka kan insiamtha a nih ngawt loh chuan kan sorkar sum dinhmun hian kan sorkar hnathawkte hlawh tihpun lam hi chu a tlin lo a ni ber a, kan sorkar hnathawkte hian hei hi hrethiam hram sela chu a duhawm mang e.