KAWNG LEH A CHHEHVEL BAWK CHU

Tunhnaiah kawng leh a chhehvel chungchang ka ziak ta nual a. Kan ti lutuk ang tih pawh ka hlau hlel lo. A bul intanna ang deuhva ngaih pawh kan Engineer unaute hian an tih luattuk deuh vang a ni ve tho mai. Kan veng kawng an siam khan khati em em khan an hna khaw dawrawm lo se, chanchinbua ziak kher lova tawngkam a kan ngenna tlawm tak te kha min ngai pawimawh ve ni se hetin ka ziak chhunzawm kher lovang. Sorkar hnathawk ten sorkar pawisa an hmandan hi ngaihven ve thei lo ang emaw, ngaihven ve thiam lo ang emaw a ngaih hi thil fuh lo tak niin a lang. Engineer te chauh ni lovin sorkar hnathawk zawng zawng hian sorkar pawisa, sorkar hnathawktuten an hmanna hi miin an ngaihven ve thiang a, kan ngaihven tur a ni zawk mah mah tih hre chungin hna thawk thin ila a duhawm khawp mai.

Kan kawng chhia hi mipuite hian kan ngaithei ka lo ti em em thin a. Sorkar pawisa hmanga kan kawng siamtute hi kan chunga leng emaw, mi pawimawh bik ni hranpa lovin an hna an thawk a ni mai a. Hlawh neia Office chhunga hnathawktute nen sorkar thlirna aṭang chuan an inang reng mai. Chutiang chu thil awmdan a nih laiin a sawia sawi lan fak fak kher hi chu a sawitu tan pawh a nuam lova, a ngaithlatu tan pawh a nuam lo. Mahse sawi deuh fak a tulin a lang fo.

Kalkawng leh thildang hi tehkhin theih loh ang hialah ka ngai. Kan nau pakhat chuan, ‘Kan huan chu a tha lutuk, lakhuihthei te, theihai te pawh kan nei,’ a ti a. ‘Chuti chu lo nei lovin chung chu thar tam ula...’ ka’n ti dek dek a. ‘A tihchi loh. A phurh ngaihna a awm lo. Tunah pawh Aizawla ka lo kal tur hi kein ka lo kal a. Theihai chu pum nga vel chauh ka rawn keng a. Aizawl ka rawn thlen zo lo. Kan huana thei rah te chu thenawm khawvengah kan sem mai mai a ni. Keimahni chhung lahin kan ei peih mang si lo,’ a ti a.

Kan kawng kan enkawl that loh avanga mipui mimirin kan tuardan hi sawiin a siak lo. Electric a awm loh chuan Petromax te, mombati te, emergency light te kan la chhi thei a. Chhunah phei chuan tam takin kan hmang mang lo lehnghal. Kawng a chhiat erawh chuan a tih kualdan dang a awm lova, kan tuar tlat a. A kal ve lo chen hian min delh bet tlat mai. Khaw tam takin kan kawng aia kan Hall te kan han ngai pawimawh tlat mai te hi a letling ka ti a, kan ‘field’ te kan han enghelh zawk tlat mai te hi a buaithlak ka ti.

Kawng chungchangah mahni chanchin han sawi ila. Kum 2000 hma lam, Reiek kawng chhiat lai khan Aizawl aṭanga km 20 lek, darkar thum kal ngai kha ka vei em em a. Reiekah ka zu kal a, kan insawh kawng tluan zak a. Aizawl aṭanga mawng lang renga awm khatiang khua sorkarin a awmtir ngam kha mak ka ti. Reiek ka thlen chuan, ‘Eng politics mah khel ve suh u. Kawng politics chiah khel rawh u. MNF, Congress emaw niin cheng singhnih sing thum dawng mah ula in khaw kawng hi heti a nih hrim chuan in nupuite nau vei in phurhna kawng tur hi ngaihtuah ula in him lo. In nu leh pa te thawhah vei, hmanhmawha Aizawla phurh chhoh ngai te ngaihtuah ula Party nihna leh mimala hlawkna in hmuh hian a man zo hlei nem,’ te ka zu ti a. Tihdan tur ni a ka ngaih te ka sawi ve a. An YMA President, an High School Headmaster kan thianpa khan a lo la fuh a, mipui vantlang hriata sawiah a duh ta tlat a. ‘Zaninah Pu PL Liandingan kan kawng chungchang leh hmalak dan tur a sawi dawn,’ tiin tlangau a tir ta mai a. Sorkar hnathawk ka la nih si avangin a tihchi loh tih ka hre si a, kan inkhap dai leh thei hram a ni. Kawng hi vei a ngai.

Sorkar hna ka thawh chhungin sorkar Gypsy tha ver vawr hmangin Mizoram hmun tin ka fang vel a. Kawngpui tlangdung tih loh kan tlawh khua te chu ka khawngaih zui ngawih ngawih thin. Motor chuan man to lutuk, kawng bumboh hrehawm, kal huphurhawm ngawih ngawih a tam lutuk a. Chutih laiin a siamtu lam chu an eng a thawl thei hlein a lang a. Mipuiin kawng siamdan turah tih theih ve an nei lova, thil awmdan an hre hek lo. Kawng siamtu lamin mipui nena tangruala pawisa awm ang ang a tangkai thei ang bera hman ai chuan, ‘Pawisa a awm tlat lova,’ tih changchawia duhdan dana siam an ang ber. Contractor leh a enkawltu Engineer te leh Politician te inkarah thu a tawp vek a, mipui chuan ngawi rengin an en tawp mai. Aizawl aṭanga hla lo tak khaw pakhat phei chu an MLA-in kawng siamsak a tum a, an VCP khan motor a lo nei ve a, a motor luh theihna tawk leka siam kha a duhdan a lo ni awmin min hrilh. Mipui chu khawngaihthlak tak an ni.

Kan kalkawng a chhiat hi chuan kan veng, kan khua hian anchhia kan phur a ni ber a. Nuamsa ve lo tur, changkang ve lo tur, hmasawn ve lo turin min duh tihna a ni thei hial ang. Kawng siamtha lo ngamtu Engineer thunun thei, hrem ngam, ban ngam, tihdan thar ngaihtuah chhuak thei sorkar kan mamawh. Kan kawng siamna lama hnathawktu (contractor) tam ber 50% aia sang hlep an tumna rilru hi paihbo loh chuan kan inchhiat chhawk mai mai reng ang. Kawng tha zawk neihdan ngaihtuah chhuak thiam lo leh tipuitling ngam lo sorkar neih chu Mizoram mipuiin kan tlin lo. Eng Party ruahmanna pawh hlawhtlingin thlai pawh thar chhuak teuh tehreng ila kan buai lehna tur leh kan mutan tur chu kawng bawk a ni. A lehlam zawnga ngaihtuah chuan kawng hi a that chuan hmasawnna hi chu amahin a lo piang mai. Kawng ber a that tawh hnua la changkang thei lo te hi chu thawh peih loh vang te pawh a ni ta ve ang. Kawng a that loh miau erawh chuan buaithlak tak a ni.

Kawng chungchangah Pu Hawlan, ‘Tun dinhmunah chuan hei bak tihngaihna a awm lo,’ a ti e an ti a. A ti tak tak a nih ngat chuan Pu Hawla kaihhruaina hnuaia Mizoram a awm leh hi chu thil ngamawm loh takah ka ngai. Kawng tha min sialpui thei lo tura inring Chief Minister chu kan tan Chief Minister hlauhawm takah ka ngai. Kawng chhe neih hi tlin ka inti tawh lova, ka peih tawh lova, ka ngam tawh lova, ka duh tawh lo. Kawng siam nana kan pawisa neihsa leh kan neih thin pangngai hmang hian, kan hnathawktu pangngai vek hmang pawh hian tun aia kawng tha siam hi a theihin ka hria. Kan Engineer zinga a felho (te han ti hranpa ila) thurawn te hi la ila, anni pawh hian hetia tuna an awm anga awm reng hi an duh bik lovang. PWD Minister lahin, ‘North-East-ah kawng kan nei tha ber,’ te chu a la ti leh ta nghal a. Khawi State te nge a tlawh a, eng lehkhabu leh eng report nge a behchhan tehreng a, tu hrilh nge ni tehreng hriat a chakawm hle mai. Chu chauh ni lovin Mamit Sumo, ‘Mamit kawng chhe lutuk hian min tichau,’ tih tartu lah Transport Deptt. lamin mahni inen let nana hmang lova ka hrem e an ti khan bei a tidawng.

Heng zawng zawng han belh khawm hian kan kawng chungchangah hian, ‘Pawisa hi hmu tam ila,’ tih leh ngawt hi a awmzia a awm lo. Hmun tam takah kan pawisa hi inkhualtelemna ang maia a riral zel a, kan pawisa bawm hi a mawng pawp ang maia kan khawsak chuan eng pawisa mahin min daih ngai lovang. Kan Engineer te hi an vaiin an fel lo vek lova. Thenkhat phei chu Pathian tih mi, keini aia fel leh thluak tha chu sawi loh, khaw eng leh mipuite pawh zahder an ni. Mahse tunhma aṭanga tihdan tha lo rochungtu pawl, ‘Kan tihdan alawm,’ tih ching Engineering degree nei thlap, mahse an hnuhma tha si lo, zak chuang bawk si lo te hi tihdan thar leh kalphung thara kan kalpui loh chuan hmasawn ngaihna a awm lo. Thil thleng thenkhat kan hriat hi sawi ila Engineer Community tan ngaihthlak a nuam lovang. Dam chhunga hming that leh tawh lohna tham sawi tur hria kan awm nual. Tam tak hi chuan an hlawh chiah chiah hi thla sawmpahnih chhung la palh ta hlauh se chu chutianga awmtirtu chu min vawhlum duh hial ang. Engineer thenkhat hi chu eng Chief pawhin pension mahse an pisa luah lai chanchin hretute tan chuan zahder theih an ni lovang. Chung mite zarah chuan Engineer fel leh tha te hian en tleu an hlawh nasa ngawtin ka hria. Mimal nun, an sakhaw mi leh mi loh te, zu an in leh in loh te, an inchei peih leh peih loh te, an mimal lawm zawng thil bik te chu tu diriam nan mah kan hmang thiang lo - an sorkar hnathawhnaa an rinawm leh rinawm loh thu a nih loh chuan.

‘Ka mit a tivar miau a ni,’ tih ang mai khan, ‘Kan kawng a chhe miau a ni,’ kan ti lo thei lova. A chhiat hun tura ngaih aia hma daih a kan kawng a chhiat zel a, a siamthat leh hun tur aia tlai daih a kan siamthat zel tlat chuan chhiat em em bak hi hmabak kan nei lova. A chhiat hun tur ni a rin aia rei daih thei tura siam dan kan ngaihtuah a ngai a, a siam leh hun tur aia tlai lova siam leh theihdan kan ngaihtuah a ngai bawk a, chu chauh ni lovin senso tlem zawka tam zawk siam dan kan ngaihtuah theih a ngai. Rin aia daih rei tura kawng siamdan hi kan hre chhuak teuh lo telh telh hial law maw tih tlak a ni a, khawl leh thildang (mamawh phurhna kawng ngei pawh) tunhma aia a changkan a, mihring kan harh chhuah tak hnu a kan khaw kawng siamna tura tha thawh te kan hnial loh tak hnu pawh hian kan senso lah hi a tlahniam thei hauh lo ni ngei tur a ni. Kan kawng siam chungchangah hian thil inthup anga ngaih si loh, hriatpui ve harsa si a awm tlat a. Mi ngawhngawl zual, Engineer te lawm loh pawh hnial lo (entirnan keini ang) ten khawimaw laia thil thleng, hah thikula kan kherh chhuah pheuh pheuh tih loh chu thil awmze kimchang hriat ve tum hi thil buaithlak tak a ni. A saptawngin kan kawng siam chungchangah hian ‘Transparency’ a awm lo hi a buaithlak a ni.

Kan kawng siam te hi that ngaihna awm lo tawp a nih theihdan a awm. Contractor hnena pe lova, Departmental Work a siam chuan a siamtu leh a endiktu tura ngaihte kha an inhnaivai thei lutuk a, mifel chungchuang deuh tan lo chuan tihdan thiam a har viau ang. Titi thangva kan hriatdan phei chuan kan Engineer te hi han inhrem a, han inchachhuah a, han inendik tur hi an awm vak lo thei tlat. Chu chauh pawh a ni lo, Contractor kawng laih endiktu Engineer thenkhat hi chuan Contractor hna hi an endik tak tak hlei thei lo ve thei bawk. Ka hmuh ve phak chin tlemte aṭang pawhin he kalphung an sawi hi a dik ka ring. He kalphung siamthat tum lova tihdan awmsa ring a, tuma huat hlawh lova awm tum bawk si hruaitute min hruaidan hi chu kan thatpui zo meuh lo a nih hi.

Engineer thenkhat hi chu an felin an ‘integrity’ a tha em zawk a, mahni thahnemngaihna avangin tha takin an thawk a, an kalphung erawh hi chuan thatna tur a kawk lo a ni tehchek ang chu ring lo mi Manik Sarkar-a kan ngai vawng vawng mai.

Kan khaw kar kawng siamna tur pawisa te, a siamdan tur te hi mipui leh khawtlang hruaituten hre ve ila. Kan veng kawng (khua leh khaw kar kawng a ni emaw, vengchhung kawng a ni emaw) an siamdan tur leh a pawisa zat te hi hre vein a daih lohdan dik tak hi hre ngat ila hnatlan hreh khua emaw, veng emaw kan awm ka ring lo. A pawisain a daih dawn loh chuan kawng chhe neih ai chuan mipui pawh hian kan theih ang tawk thawh belh kan hreh ka ring lo. A buaithlak lai ber chu a pawisa laia kan bangbo lutuk thin hi a ni. Ni hnih khat bung leuh leuh a cheng nuai ralna hi a awm nualin a lang a. Chawlhkar hnih khata hnathawktu pali panga han bunpui lauh lauh a cheng nuai 6 nuai 7 ralna ang chi hi kan ngah riauvin a lang. Kawng ba sam takngial pawh mipui tan thawh that ngam a ni hlei nem. Kan sam ve sateh ang a, a hnu lawkah a samtu tur hranpa an ruai ang a, kan sam tawhsaah an rawn tei nelh nelh ang a samna tur atana pawisa ruahman chu an la theuh mai ang tih ngaihtuah loh theih a ni lo.

Kan kawng thatdan tur hi tih tak taka ngaihtuah a va hun em.