Guest writer
PL Liandinga
FURPUI RAL HMAIN VAWIKHAT LEH
Furpui a liam chuan tu khaw kha hian kalkawng chungchang hi tun ang tluk hian kan bengkhawn dawnin a lang si lova, tuna ziah hi a ngai ka ti miau a ni. PWD emaw, Engineer te emaw bei anga lan te pawh Zoram tana kan ngaihtuah venaah thil remchang lo a ni. A kalhmang leh a kalphung lam ni lo, a thawktu leh a mihring nena inbeih ngawt chu thil hlawk lo niin ka hria.
Miin, ‘Thingtlang mi te changkan nan chumi khami chu ching ila, chumi khami chu thar chhuak ila,’ ti sela, kawng tha pe si lo se engnge awmzia awm ang? ‘Mizoram hi ka hmangaih,’ pawh ti se mipuite kalna tur leh khawpui panna tur kawng chu chhe hle si se ‘hmangaihna mak tak,’ a nih mai nak lovah! Kan lawmna leh lungngaihna te kan sawi ngam lohna chu kan tan thian tha tak tak emaw, chhungkhat tak tak emaw an tling lo ang hian kan pur chawkna kawng leh kan zin vahna tur kawng ber a chhiat chhung hi chuan eng hmasawnna mah a tluantling lovang.
Mizoram khawpui ber, Aizawlah hian khawlai khuar leh kawng chhia hmun tam takah a awm a. Tunah ngei pawh kan veng lam chhuahka, Khatla kawnah kawng khuar hel hleih theih loh (thlangra tia vel) a awm a. Nitin motor za tam takin thla khat chuang fe chu an buai phah ta.. Tuikuk kawng ang mai a, ‘A siam chhung ai chuan a kân chhung a rei lo zawk,’ tih letling chiah kha a ni. Han siamtha se a harsat loh nen kan siam tha tlat lova. Sorkarin a ngaihtuahna tur chu kha kawng chhia kha a chiltu leh a remchan loh phahtu an tam poh leh siamthat ran a ngai tihna a ni a. Mahse kan ngaihtuahnaah chuan Work Schedule a telh te emaw a ni daih daih ang. ‘Kawng khuar, hmun hulum lai taka awm siamthat thuai dan’ te hi a bu a ziahsak kan ngai em ni le? Hotute in sak laia rora trip khat chhung ringawt thiam hian mipui vantlang chetna hmun taka kawng khuar thlangra tia pahnih khat hnawh tur hian ‘working season’ te kan nghak zel dawn em ni le?
Khatla kawn kawng khuar chiltu aia tam zawk fe chuan Bawngkawn hmarlam Traffic point bul kawng khuar bumboh hi an chil per chhuai chhuai a. Heng hmunin Mizoram mipui tana hrehawmna a thlen zozai ngaihtuah hi chuan a enkawltute hi chu beng pawta suktir ngei ngei tur an nih laiin, ‘North-East ah kawng kan nei tha ber,’ tiin dawt thu hmangin kan la intlawh ping zel chu a ni si.
Heng Aizawl khawpui kawngte hi chu Mamit kawng te, Bairabi kawng te leh Champhai kawng te, Darlung kawng leh Mizoram hmun tam tak kawng ngaihtuah chuan sawi zahthlak khawpin a te tham thung. Heng khaw kar kawngah te hi chuan a kal apiang tan nuam tih lohna satliah ni lo, manganna leh thlaphanna te, taksa hrehawmna te, mahni inhmuh hniam rawk rawkna te, kawng chhiat avanga hun tam tak sen ralna te a thleng mek a. Chu chauh ni lovin lirthei neitu tan hlawk lohna te, chhiatna avanga insensona (motor tan) a thleng reng a. Keini Aizawl khawpui khaw chhung hrehawmna leh hmel mawi lohna chu an kiangah sawi zahthlak khawpin an veivahna kawng a hautak a, ‘A hrehawm em mai, i chawlhsan ang u,’ te an ti ta hial a nih hi.
Kanhmun bul lawka Tripura i tlawh chuan Tripura State-ah chuan kawng a lo mam tha zaih ang a, Mizoram lam kawng erawh a chhia ang. Tripura leh Mizoram inkarah Langkaih lui luang tlang mahse a kam tawn maia kawngpui i hmuh chuan rorelna fel leh fel lo inthlauhna chu chiang takin a lang mai a ni. Langkaih lui helamah ruah a tam bik lova, a leilung leh ramhmul pawh a danglam lo. Chuvangin tuten emaw ruahsur te, leilung te an chhuanlam hi chu hnathawh that tawh loh hnua chhuanlam tur zawn chawp mai a ni tih mi pangngai tan chuan a lang vek. Mahse amah Brutus-a te thuchang takin mi zahawm tak anga ngaihin thupui tak tak ni awm taka tih tak hmai pua an sawi an sawi peih takah chuan ngaihtuah chik mang loh chuan Mizoram kawng hi ruah tam vang te leh kan ram leilung vanduai vanga tha lo emaw kan ti chhunzawm ve ta mai a ni. Kan kawng siam nana kan pawisa senso hi hre ngat ila chu hetiangin kan ngai hauh lovang.
Ruah te pawh hi Mizoramah lo sur duh ta pawh ni se a sur duh tih kan hriat sa vek thil a ni. Thu thar ni awm taka inhrilh leh thin hi a tul lo. Khawilai kawng bik emaw, ruah sur tlem rinna nena inbuatsaih hman lohna bik (kawng laih thar hlim hlawt) te a nih loh chuan kan kawng enkawl dan hi a pumpui thuin a dik lo tihna a ni. Anih loh leh kumin ruah hi lo sur tlem ta se vawiina kawng chhia kan tih zawng zawng hi kan sorkar hian a sur tlem avangin an chei tha vek hmanin i ring em? An chei tha dawn awzawng lo tih chu kan awmdan atang hian a lang reng. Mizorama piang, Mizorama seilian tan Mizoramah ruah a sur vak vak thin tih hrereng chunga hna uluk a, tuihawk luankawr te ngaih pawimawh a, a chhiat tam hmaa tan lak sauh sauh a, a chhiat hma pawha uluk a ngai tih chu hriat sa a ni. Inawpna fel lo kan tuar a ni ringawt mai. Kawng siamtu pawl tan chuan Krismas leh kumthar te hi hun uiawm a nih avangin khaw that lai hmang tangkai thei ang bera ro inrel a, ruahsur duh hun laia mihring inngaihhnathiam dan zawn te pawh a tul hialin ka hria.
Mizo mipui hian kan kalkawng hi kan ngaihven a, kawng a chhiat chuan kan sorkar hi mawh phurhtir dan kan ngaihtuah a tul tawh. Keimahni ro inrelin kum 30 chuang kan awm tawh a, kan ram leilung leh ruahsur dan leh tuihawk awmdan te hi hriat ve a hun tawh.
Khawbung tlangdung te hi a nuam ka tiin kal ka duh thin. Dungtlanga kan thianpa Thangliana nupui Miss Khawli te tehreng pawh han tlawh ve leh zauh thin te ka duh a. Champhaia han teivah vel te pawh chhung leh khat leh thiante avangin ka chak bawk. Mahse hmanah Champhai leh Khawbung inkar kawng chhe lutukah kan tlan hrep a, chuta tang chuan Khawbung ka ngaihtuah apiangin a kawng chhiatzia ka mitthlaah a lo lang a. Ka kal hreh thin. Aizawl leh Champhai kawng ni se, ‘Aizawl atanga Tuirial inkar hi a chhe em a ni,’ an han ti a. ‘A bak chu a ziaawm a ni maw?’ han ti ila, ‘A tha chuang lo,’ an han ti leh tlat a.
Khawbung kawng aia chhia hi Mizoramah a tam khawp mai. Hmanah Bunghmuna ka kal chuan alkatra luan kawngpui chhaklam leh thlanglama rairuang kha a inzar zawm a. Tu enkawl kha ni tak maw. Kum 20 aia tlem lo a liam ta. Vaikhawtlanga kan kal tumin kan motor, Gypsy tha veng vawng khan a ke chanvein chirhdiak a dai a, a che hlei thei lo. Mahse Vaikhawtlang kawng te kha chu kawng laih thar, ruahtuiin a chhut zui, motorin a chil zui tak hrep a ni a, sorkar thiam loh pawh a ni lo. Kawng laih thar, la black-topped si loh te hi chu lo diakin lo nalin lo hahthlak ta deuh pawh ni se tu sorkar tan mah tihngaihna a awm kher lovang.
Amah Hamletan, ‘Ih maw, misual reng reng mi tha an awm lo,’ a tih ang mai khan kawng hi a siamdan a chhiat miau chuan a tha rei thei reng reng lo hi kan harsatna a ni. Mizoram kawng zawng zawng, kum tina alkatra luan chhuah thar ziah chu eng sorkar mahin an tlin loh avang hian kum sawm tal rin tlak tura kan siam a ngai a. Chutianga siam tur chuan tuna kan tihdan chu sawi loh, kan ngaihtuah dan thlenga siamthat a ngai. Chung zawng zawng chu a khaikhawm nan ‘management’ (enkawl dan) an ti. Ka la hriatreng pakhat chu kan pu Thanhawlan Thenzawl - Lunglei kawng, World Bank pawisaa siam hmaa PWD-in an siam kha sawiin, ‘Alkatra kawng laiah chuan phaitual hnim a chawr no tha teh mai a nia,’ ti a a sawi kha a ni. Kan kawng siam tam tak hi chuan daih rei ngaihna a awm lova, a daih rei loh avanga hrem tak Engineer kan la hre lo ringawt pawh hi kan ‘management’ chhiatzia hriltu a ni.
Han ngaihtuah vang vang hian tuna kawng atana kan pawisa hmuh hi a let thawkin pung mahse tuna kan ‘management’ ang hi a nih chuan kan kawng hi kan lungawipui chuang lovang. ‘Hun a awm lo, sanction a la chhuak lo, contractor-in an ti tha lo, chuti khati.....’ kan tih leh tho hmel.
Kawng chhe pawina em em chu kan rilru a tihniam mawlh hi a ni. Kan ram hruaitute rilru sang lo angreng taka kan hmuh nachhan te hi kan kawng chhiat vang a nih ka ring rum rum. Mi pangngai zinga sawi awm loh tak tak thu hnaivai te te hi an sawi leh thin a (entirnan - North-east-ah kawng kan nei tha ber han tih mai ang te leh Ruah hi dem tur a ni han tih mai ang te).
Kawng tha neih hi thil hlu tak a ni a. Mahse thil harsa ber erawh a ni lo. Lei a awm a, engmah a sawi ve lova, chumi laih a, a chung chu tha taka siam chuan rei tak a daih mai. Mahse tha taka siamtu tura kan ngaih te khan tha takin an lo siam lova, chu chu kan buaina chu a ni deuh mai. Chutia tha taka siamtu tur te chu hlawh neia kan chhawr te an ni a, kan hlawhfa te kan thunun thei lova, kan thunun thiam lo ni berin a lang. State dangah chuan an thunun thiam a, an thei bawk.