A TAWPNA PAWH A NI TA LO

‘Phung rilruah chuan piring hlir a awm,’ tih ang mai a kalkawng chhiat chungchang chauh ngaihtuah angah chuan min ngai em lovang chu maw. Kawng chungchang hi ka ziak tawh lo mai teh ang ka tih hnuah ngun taka ka ngaihtuahin ziah leh hi tha ka ti ta deuh tlat a. A chhan te :

1. Engineer thenkhat hian min huat vang ni hlek lo hian kawng chungchang hi tawpsan mai lo se min tih avangin hriat thawi phak deuh reuhah te hian tawngkam eng eng emaw an cheh zeuh zeuh a. Kawng chungchanga ka thil ziah thin te hi bansan lo se min ti niin ka hre ta. Chumi karah chuan Engineer thenkhat hi chuan mipuiin kan hre ve tak tak ang a, an pawisa suasam thindan te hi tihdanglamsakin an awm mai ang tih te pawh an lo hlau maithei. Mahse chung mite chu an tam lova, anmahni zingah a hna thiam leh zahawm ber ber an ni lem lo. Ka hriat thawi danin Engineer rinawm tam tak chuan an kalphung hi inthlak se an lo duh ngawih ngawih alawm.

2. Thian leh duhsaktu thenkhatin, ‘Ekhai, i ziak ta laklawh han ti zel teh! Hetia ziak duh hi kan tlem tak hi. Nangni’n in tih loh chuan....’ ti tein tawngka leh biakhlatna hmang tein min fuih a. Tawngkam mawi an hmang a, an sawi dik tak chu, ‘Ti zel teh, midangin kan ziah duh loh hi ziak zeltu in awm chuan kan bihrukna hmun aṭangin kan lo thlawp ang che u,’ an tihna a ni tih zawng ka hrethiam ve. Chuti chung pawhin fuih hauh loh pawha pawr sa keini ang tan chuan meialh laia hriak far ang maiin a thawk na a. Mi pangngai hriat sa, mahse tumahin an tih duh loh titu kan nih inhre rengin Missionary hna ang deuhva ngaiin kan han phur phah leh chu a nia. Feh kawnga thingtuluang, mi zawng zawngin an kan zut zut tan chhumtu nih dawn chuan hun leh tha pawh kan sen ve hret a ngai ang a, khawimaw lai laiah chuan tawrhna chin te pawh kan nei ve ang chu.

chhuanlam dawrawm chu : A chhan lam chu eng pawh ni se kan kalkawng chhia hi kumina ruahsur vang maia puh liam te, lung awm loh vang tih te, mipuiin kawng dim nachang kan hre lo tih te hi chu chhuanlam dang hriat tawh loh hnua ngaihtuah chhuah chawp ve mai mai a ni. Kum 1998 aṭang daih tawh khan kan vengah chuan kawngpui chara iron rod chhut ngil te hi kan phal tawh lova. Kawngpui chungah thing phahin chumi chungah hlir chuan kan chhu daih tawh. Chu chauh ni lovin kawngpui thawm that hna hi YMA leh mimal pawhin kan thawk nasa. Kan veng lama hna an thawh loh laia alkatra hmuh buaithlakzia hi kan hriatna a rei tawh a, kan theih ang tawk chuan kan dim ve nasa. Veng dangah pawh iron rod chhut nana an hman avanga kawngpui chhia hi a percentage chuan a tlem khawp ang a, thingtlang khaw kar kawng chhiat nachhan phei hi chu heng vang hi a ni lo chiang bal bawk. Ruah pangngai rengin a den, kawngpui theuh theuh hi Engineer dawrawm deuh inthlunzawmho bial apiang a chhe bik zel tih hi a lang reng a, Mizo tawng tluangtlam chuan a hun laia chhe tak leh dawrawm taka hna thawh kha a chhe ta tihna a ni mai. Mizoram ruah aiin Meghalaya a sur te, Tripura a sur te hi a den a na bik chuang lo. Aizawl khawlai, uluk taka siam lai te hi chu ni 40 leh zan 40 pawh ruahin deng mahse a chhe lo.

kawng chhiat chhan a thawktute : Vawi eng­emawzat ka chham tawh Peter Cheyney-a tawng­kam ngeiawm tak mai hi mawi ka tih a reh thei lo. ‘Khawvela buaina tam ber chu pawisa leh hmeichhia vang a ni a. Pawisa avanga buaina hi hmeichhia avanga lo awm a ni deuh ber,’ tih thu kha. Kan Mizoram kawng chhiat nachhan ber chu eirukna vang leh pawisain a daih tawk loh vang a ni a. Pawisain a daih loh fo nachhan hi chu eirukna vang a ni ber! Hmun tam takah chuan Engineer rinawm leh fel ten dik leh tha takin pawisa an hmang tih ka hria. Mahse chutiang ti ve lo Engineer-te avang chuan kan pawisa hi a luang ral hnem em a ni.

kalphung dik lo : Kan PWD hian Departmental Culture an nei a. An Culture a bet nghet tak pakhat chu inhrem loh Culture a ni awm e. He Culture an vawn avang hian thil dik lo chu a chhan leh ih haichhuak a, hremna inpe set set lovin Sanction dang siam hnan tawp a, mipui thawidamna tura thiltih an ching a. Chu chu awmphung a nih tak avangin kan sawi fo thin, Biate Saia te thukhawchang, ‘A peihin thawk ila, a peih lovin thawk lo ila, a thawk lo pawh inhau hlei lo ila,’ tih ang mai khan an zingah mi fel leh thiam, thahnemngai leh zahawm tak tak awm mahse a ti tha duh lo leh eirukna nena inkuah tlat te chu an tlatna mualah an tla ve mai mai a. Chu chuan kan kawng hi a tichhe zo ta em a ni. Chuti ni lo se kan veng kawng chungchang khati taka ka ziah tawh hnuah kha chuan Department mi leh sa hi pahnih khat tal chuan min be pawp tawh tur a ni a, chuti a nih loh vek chuan an rawn thual tha leh ngei tur a ni.

Departmental Culture sawi takah chuan kan Engineering Department hrang hrang hian kan sawi bak, Culture kan ti dawn nge, norms kan ti dawn nge, practice kan ti dawn ka hre lo - sorkar dan leh lehkhabu lama a inziah dan ni lem lo, tihdan phung - an nei a. Thenkhat sawidan phei hi chu a rapthlak angreng hle. Hmun pakhata kan thian pakhat, Aizawl aṭanga hla angreng tak chhimlama hnathawktu chuan, “PWD lamin 20% an la a,” a ti a. Ka’n zawh chian chuan, “An tihdan a nia. Hmundangah pawh kan pe zel alawm,” a ti mai a. Tak tak nge dawt ka va hre tawh lova, Ministry hmasa hunlai kha a ni. A taka kan khawih ve phak hi chu YMA leh khawtlang thil a ni a, chutiang chiah chu ka la tawng ve lova. Mahse min hrilhtu kha chuan min hrilh chiang khawp a, ka hnena dawt sawi ngawt kha a tan hlawkna tur a awm lo hle. Ka hriat ve phakah chuan an ‘estimate’ tam ang hu ai hian contractor te ngaihhnathiamna hi an nei sang em em a. An hawihhawm dan hian ngaih a titha mawlh lo. Ka hmuh phak chinah chuan an estimate zawng zawng hi 25% a tihniamin thawk ta ila, an duhdan ang thlapa thawk chungin hlep tha tawk tak kan nei ang tih hi a chiang a. Chuti chunga kan la inngaihhnathiam vak vak mai leh hna a lo that loh palh pawha a enkawltu Officer chunga engmah a thleng lo hian Culture dik lovah min hruai lut a ni.

Engineer tha leh fel tan pawh chunglama mi te, hnuailama mi te leh zawlpui dangte ngaihthiam ang ngaithiam ve thei lo fo nih chu hrehawm tak tur a ni a. A tha lovin a dik lo tih hre mahse zozai lo chin hi a awm thin a, chutiang mi tan chuan pawnlam mite rawn inrawlh leh duh ulukpui te pawh a lawmawm viau zel ang.

kalphung dik lo kan tuar : Eng pawh ni se kan kalkawng chhe ta em em lo intanna hi tunhma kum 15 te, kum 10 te, kum 3 te leh kawng siam hnuhnung ber tuma thawktuten an thawh chhiat vang kha a ni. Tuihawk luankawr siam tel tur siam fumfe lohva kalsan tak te, tuihawk luankawr leh kawng inhne rem lo avanga tuihawk huangtau zelin kawng a ei chhiat te pawh hmun tam takah chuan a chhan a ni ang. (Kan vengah Pu MC Lalrinthanga kawmchhakah hian chutiang entirna chiang tak chu a awm) Kan sorkar hian tun kum 9 an sorkar chhung khan chung chu thuam tha zar zar a, kalphung te pawh en fel tur a nia. Mahse chuti ta lo chuan a kalhmang pangngaiin a thawk thain an thawk tha a, a thawk tha lovin an thawk tha lova, midang inrel leh inhrem emaw ti ta lo chuan tu pa ramhuai hmu emaw ang maiin an awm mai mai a, a tawpah chuan ruah te, sahbawn phuan te, Truck lianpui te leh thingtlang miten an hmuh leh an hriat phak hauh loh te an puh kual ta chiam chiam a. Nakinah phei chuan khawpui ri te leh a ruka lirnghing ni awm tak an sawi thu te (chutiang sawi tur an hriat chuan) chhuanlamah an la hmang hial ta ve ang. Eng chhuanlam pawh siam ila kan kawng siam hi a chhe thei em a, a siamtu lam hi an hlawk uchuak em a, a siamtu viltu sorkar mi te hi an nuamsa lutuk em a, chung chu kan sorkarin a vei mawlh lova a ni mai. 

Mipuite tih ve tur : Tu’n kan tawng haw lo se ngaihtuahna tawi apiang hi an tuar a chhel ni tein ka hre thin a. An lungawi lohna lantir dan pawh a bututin a daih rei lo. World Trade Centre tihchhiattirtu Osama Bin Laden chu America sorkar chuan kum sawm chuang a um ngat ngat a, a tawpah a tawmkuk pilrilah dimna nei hlek lovin a kaphlum hmak mai. Kum 1945 a Hiroshima a bomb thlak kha Japan ram chuan a hriatrengna an la siam zel a, ‘Thil kal tawh a nia, sawi tawh lo ila,’ an ti mai reng reng lo. Kumin fura heti khawpa min nghaisatu te, kum sawm vel lek kaltaa kawng siamna tur pawisa, 3% Party Fund a lo la ve ringawttu sorkar te kha eng chen nge kan hriatreng dawn?

Chu chauh ni lovin thingtlang mite hian kan khaw kawng siamna pawisa chungchang hi a chin chhuakin kan zawt chhuak ngam em? Kan khaw kawng heti taka a lo chhiat nachhan hi ngun takin kan ngaihtuah tak tak peih em? Ngaihtuahna seng peih si lo, dawihzep bawk si ni ta lo ila kan khaw kawng hi tu sorkar pawh hian hetianga chhia hian a awmtir ngamin kan ring em? An lo ngam a nih hlauh chuan ngam leh ngam, pa leh pa chu tharum ni kher lovin kan inchapchar tur lah ni.