Guest writer
PL Liandinga
VAL UPA COUNCIL
Kum 1830 bawr chhovah daih tawh khan Sir John Dalberg Acton khan, "Thuneihna chuan mihring rilru a eichhe thin a, thuneihna pumhlum phei chuan a eichhe fai vek thin," a lo ti daih tawh a. "Thuneihna chuan mi ropui tak te pawh hi misual takah a siam thin," an lo ti bawk.
ZPM chuan mi tihdan loh ang takin an Party ruangam an dinna lamah Val Upa Council an nei a. Val Upa Council uap loh sorkar kan hmuh thin state sorkar thenkhat chu manganthlak tak a ni thei. Bihar State a Laloo Prasad Yadav-a te leh South India lama Jayalalitha ten Chief Minister lalthutthleng an han luah kha chuan buaithlak thamin an khawsa a nih kha. India ram chauh ni lo, khawvel hmundangah pawh ram roreltu thenkhat te chu mipuiin an zo ngang lova, an rum tlawk tlawk mai. Tunhnai lawkah pawh Sri Lanka a Rajapaksha te chuan an ram chu an sawp chhe vek a, exam-na tur lehkhapuan pawh nei zo lo khawpin an ram a rethei mai. Hman laia mahni tawka ram hausa ve pawl tak thin Venezuela te pawh an thil lei tur tam tak chu an lei tur leh a leina pawisa inbuk tawk thial a ngai ta nuai mai. An buai tih kan hriat ve loh avanga buai lo emaw kan tih sorkar tam tak hi chu buai tak a ni a. Val Upa uap loh kan Mizoram sorkar ngei pawh hi thenkhat chuan beidawnthlak an ti ta viau mai.
Chutih laiin kan hriat loh hian khawvel ram changkang tam ber hian uaptu leh inthununna dan fel tak an lo nei thliam mai a. Kan state a Chief Minister te lal anga lal tak ngawih ngawih mai a, thil mak pui pui tih vak vak mai hi an kalphung avangin an tan a remchang lo hle. United Kingdom-ah chuan Independent a tling an Parliament member te khu sorkar khalh ngiltu tha tak an hmang thiam a. (Keini chuan kan Opposition member lungawilo te chu House chhungah kan bye bye vel mai mai a.) An Police hmingthang, Scotland Yard te khu politics-in a khawih ve pha miah lova. United States-ah te lah chuan an President, thuneihna sang tak nei, khawvel President zinga thiltithei ber te ang te khu an dan bu-ah bantir theihna dan, 'impeachment article' an lo nei khiau mai a. America President Nixon-a te pawh kha dan hmang khan bantir ngei dawnin a inhria a, hmingchhiat vawrtawp ai chuan tiin ama thuin a bang ta a nih kha. An Supreme Court leh a hnuaia court hniam zawk te leh an police (FBI) te khu an President thunun phak loh an ni. Chutiang chuan ram changkang leh ram ropui, New Zealand, Australia, Singapore leh Europe ram dangah te chuan an ram hruaitu (politician) te an lo kal dik loh palh a thunun theihna kalphung (system) tha tak an nei a. Keini India ramah chuan chutiang system chu kan nei ve lova, kan Chief Minister te chu an kal sual fo mai a nih hi.
Mizorama kan Chief Minister te chu anmahni thununtu ber tur an Party lamah President an ni a. Sorkar lamah Chief Minister an ni leh nghal hmiah bawk si a. Khawchhak unauten, 'The Laival ni bawk, the awnal ni bawk,' an tih ang mai a mahni motor khalhtu Driver ang maia lal an ni kan ti thei ang a. Hemi avang hian kan Chief Minister neih tawh te chu an lal ta viau mai. Minister thenkhat phei chu, 'Kan Chief Minister zahawm tak,' an tih zin tawk loh avangin kamkhat an tawk hial. Phur lo chung chung pawhin 'CM zahawm tak,' tih hram hram te a ngai ta. Chu chauh ni lovin Chief Minister tih ni hauh lo, a titu nih chu sawi loh, a hriat pawh a hriat ve hauh loh thilah pawh, 'Kan Chief Minister hmalakna,' ti thei zel Minister te chu Minister tlatlum ber ber an ni tih pawh mi thil chik mite chuan an hre bawk. State sorkar a Minister ten Chief Minister an hlauhzia hi sorkar hnathawkin an chunga awm te an hlauhna aiin a nasa daih zawk a. Hetianga thil a lo awm nachhan hi Chief Minister lalna hi a nasa lutuk em a ni mai.
Hengte avang hian Chief Minister leh Minister te vengtu tur leh khuahkhirhtu tur Val Upa Council hi thil tha tak niin a lang a. Val Upa Council awmna Party a Chief Minister te chu Party dang Chief Minister ai chuan awmdan thiam zawk tur leh fimkhur zawk tur an ni. Chutianga venpuitu an neih nak fam chuan an kal sual lo deuh ang a, a tawpah an hahdam zawk ang a, an daih rei zawk ang a, kan thatpui bawkin a rinawm. Kan Chief Minister neih tawh te hi nunphunga mi sual leh midang tana hrawn hrehawm lo chi hlir an la ni a. Chuti chungin tih loh tur anga kan ngaih an ti rei thei viau mai a, sawi loh tur anga kan ngaih an sawi zel zawng a nih hi. Hemi awm chhan leh vang ber chu zilhhautu leh khap theitu tumah an awm loh vang kan ti thei ang.
Mi tam tak chuan Val Upa Council hian Chief Minister leh Minister te hi an thunun theih loh pawh lo ring ta se a mawh lovang. Mahse Val Upa Council hi Chief Minister vanga awm ni lovin, Chief Minister hi Val Upa Council ruat an ni zawk dawn tlat. Val Upa Council chu Chief Minister leh Minister te awm hmaa awm an ni. Chief Minister leh Minister zawng zawng hian Val Upa Council hmaah rinawmna thu an tiam a tul a, VUC kaihhruaina ngai pawimawh tura intiam an ni dawn tlat. Chuvangin Val Upa Council thu lova khawsak chu Val Upa Council awmna Party hnuaia Chief Minister leh Minister leh MLA te tan chuan tih sa loh tak a ni ang.
Val Upa Council member te hi kum upa tawh, mimal zahawmna vawn a, hmingthatna leh dikna mai lo chu thlakhlelh tur nei ve tawh lo anga ngaih an ni. Mahse chu chu mihring tan thil hlu ber zinga mi a ni tih hre pha chin an ni. Mihring ve bawk an nih avangin VUC te pawh an lo hnawksakin an tanghma an lo hai ve palh thei a, chumi hrereng chuan VUC chuan anmahni inkhuahkhirh nan heng a hnuaia point hrang hrang te hi siamin an pawm bawk.
1. Val Upa Council te hi sorkar rorelna kalphung pangngai emaw, sorkar a Chief Minister leh Minister-te hnathawh pangngaiah chuan an inrawlh lovang.
2. Val Upa Council member te hian sorkarah nihna (Chairman, Board member adt.) hranpa emaw, hamthatna (Bangla, Office, motor, Personal Assistant, hlawh/lawmman adt.) emaw, mimal chanvo (contract/supply adt.) emaw an nei lovang. VUC member te chu sorkar atanga hamthatna engmah dawng lova, mahni intuam hlawm thei tura beisei an ni.
3. Val Upa Council chuan Chief Minister a ruat ang.
4. Chief Minister chuan Val Upa Council nen inrawn tlangin Council of Minister tur te pawh an ruat ang.
5. Tu chungchang emaw an sawi dawnin, Val Upa Council member laina hnai an nih chuan VUC member, chumi laina chu a sawihonaah a tel ve lovang.
6. Minister emaw, Party Office Bearer emaw, VUC-in kawm tul a tih chuan a huhovin a kawm thin ang. VUC-in a tirh loh chuan mimalin Chief Minister leh Minister te kawm fal loh tur a ni a.
7. VUC member-in ama mimal thilah thubuai eng pawh a neih chuan amaha chinfel a tum tur a ni. Dik lo taka a chungthu rel a nih chauhvin VUC a hriattir ang.
8. VUC chuan sorkar a uap ang a, Party leh sorkar inkara thutawp siamtu a ni ang a, mipui tana hlawk thei ang ber tura sorkar kalpui chu a tihtur pui ber a ni ang.
Val Upa Council pianphung han en hian an tan han hlauh tehchiam tur leh han khak ngam loh tur an awm lem lo. Mizorama sorkar kan kalpuina kawnga kan buai fona pakhat, Chief Minister leh Minister te inluling ta deuh ang a lang te, khaptu leh zap dai theitu awm mang lova an awm anga lang te hi anni hian an tibo thei tura ngaih a ni.
Val Upa Council pianphunga a thlamuanthlak lai ber chu a mimal anga Minister leh Chief Minister te be mai mai lo tur an nihna te, anmahni'n hamthatna engmah an nei lo tur te hi a ni. Mahni hamthatna engemaw a awm hi chuan mihring hi kan danglam mai thin a. Sorkar atanga hamthatna engmah dawng lo, sorkar inrelbawlna ruangamah erawh nihna lianpui nei angreng si, pawl danin thuneihna kawnga lian angreng taka a voh si an nih chuan sorkar uaptu tha tak an ni thei ang. Tuna kan kalphung hman mek, Val Upa Council awm lohnaah hi chuan sorkara chanvo lian tham nei reng reng chu Chief Minister remtihnaa awm anga ngaih vek an ni a, anmahni'n hamthatna an nei deuh vek bawk a. Public Service Commission member te, Information Commission Member te leh Board chairman dang zawng zawng thlengin Chief Minister remtihnaa awm ang deuh vek an ni a. Huai tak leh ngil taka thil ti thei tura dinhmun zahawm ni tehmeuh mah se a tira anmahni ruattu leh an awm remtitu Chief Minister mitmei chu mihring pangngai chuan ven chin a awm thin. Val Upa Council erawh Chief Minister awm hmain ZPM Party ruangamah an tel sa tlat a, Chief Minister-in a duh anga a kawih her ngawt theih tur an ni lo. Chu chauh ni lovin Val Upa Council member te hi an awm pangngaia an awm melh melh lai, hamthatna leh thildang engmah awm lova VUC member ni ta mai an ni a. Venthawn tur awmin an lang lo.
Kan hriat tawh thin angin kan Chief Minister te lakah hian a hun lai zelah mimal, Contractor emaw, Minister emaw, sumdawng hausa emaw, sorkar hnathawk lian zinga tu emaw te hi tlaktlum fal theih tak mai a ni a. Chutianga, thil a awm tawh chinah chuan Val Upa Council te ang tan lo chuan buaithlak tak a ni. Party lam hruaitu rualin mipui mimir phun thawm hriain tihdan han zawn rap rap te pawh an nei thin tih kan hria. Mahse an zinga mimal sihhnip deuh kha Chief Minister/Party President chuan an lamtangah siamin an pawt pherh leh vek thin a. Heng thil awmdan te han ngaihtuah hian Val Upa Council hi Party zawng zawngin nei vek zawk sela, hamthatna engmah dawng ve lo leh duham tawh lo tur rual hetiang mi puitling hi kan sorkar uaptu hi nei ziah thei ila a duhawm hlein a lang.
Kan sorkar hrawn hrang hrang te hian mipui pawisa kan tih fo, sorkar pawisa hian Val Upa Council aia hautak daih zawk, Adviser te, Parliamentary Secretary te, Board te leh Vice Chairman leh Chairman te a nei fo thin a. Heng mite enkawlna senso hi a tam tham hle a. Heng te hi kan pawm thei a nih chuan Val Upa Council hi chu sum leh paia hautak lo tura duan a ni bawk a, han neih ve teh reng pawh chu a sualna awmin a lang lo.
Val Upa Council nei lovin kum sawmli dawn mahniin ro kan inrel ta a, kan dinhmun chu heti hi a ni a, lungawi tlang viau ila chu Val Upa Council han tih thar teh hluai pawh a tul lo thei. Mahse kan kalphung pangngai ngawt lo deuhva awmdan hi chu awm se kan duhin a rinawm avangin Val Upa Council uapna hnuaiah sorkar han awm ve sela, eng ang tak nge kan nih hi hriat a chakawm ngawt mai. Kan awmdan pangngai tha lo kan ti a nih chuan tihdan dang zawn ngei hi kan tihtur ni awm tak a ni.