REVISED CULTURE

Mi fing kan tih te hi tu dang teh vak ni lovin thil pawimawh leh pawimawh lo thliar fel thiam, ngaih pawimawh tur leh ngaih pawimawh loh tur thliar thiam hi an ni mai awm e. A pawimawh zawk ngaihven ta lova, a pawimawh lo zawk kan ngaihven tlat emaw, thil lian tham ngai pawimawh lova thil te tham leh a hnaivai apiang kan ngaihven hian kan fing lo chu ni mai awm a ni. Pawisa nawi ren em em, mahse pawisa tlang lian tham ren nachang hre leh si lo awm theih a ni. Hmeichhe tam tak chuan tumah rawn mang hlei lo hian thil man tam tham an hriat chian ve loh (iron rod, cement, balu leh motor te ang te) an leiin thil awmzia hre lovin hnathawktute an ruai mai a, mahse anhnah an han lei dawn a, a tel lian leh te deuh te, cheng li cheng nga a intlawm hleih te hi an thlang leh vak vak lawi a. A sangbi a an hekna tur ngaihtuah lem lovin a cheng li cheng nga vela an hlawkna tur hi uluk deuhvin an ngaihtuah thin.

Kan Mizoram sorkar hian Contract hna (han ti teh tawrh mai ila) tam ber hi an 'revised' nghek nghek a. A tira nuai 300 man te hi a tawpah nuai 1400 manah te a chhuak a. A tira nuai zali man te hi a tawpah nuai 1800-ah te a chhuak a. Chutianga an tih chu tarlang dawn ila tarlan vek sen a ni lovang. Heng hi chuti tehchiamin kan ngaihven lo. Chung ai chuan mimal zu in leh in loh (an ruih thin leh thin loh pawh ni lo) te, eng kohhran mi nge an nih te kan ngaihven a. Kan pawisa hlohna hlawmpui chu kan ngaihtuah lova. Politics a kan inbeihna lamah pawh heng hi kan sawi tam lo, 'A hnuaiah hna chuti zat man chu cheng chuti zatah 'revised' a ni,' tih te phei chu ka hmuh awm pawh ka la hre lo. A chhan ber pawh mipui nawlpui hian kan ngaihven lova, chutiang ai chuan thil nawi te te, mimal nun eng eng emaw kan ngaihven zawk daih. Hetianga contract estimate an han 'revised' a, a tira an chhanna leh a tawpa an pawisa lak tur inthlauhna hi cheng nuai za te, nuai sangkhat leh a aia tam te a ni fo. Hetianga 'revised' kan chin avang hian a tirah hniam tein chhang mah se a tawpah an 'revised' leh dawn tih a hlawkpuitu tur te chuan an hre kar ni ngei tur a ni. Thawh that aiin thawh rei a, pawisa ruh tam an tum ta beuh emaw tih hial tur a ni. He thil hi hetianga a awm nachhan ber chu heng avanga kan tawrhna hi kan ngaihtuah thiam lova, kan ngaihtuah peih lo tlat a ni. Kau-Tlabung Hydel Project te ang te kha vawi li emaw lai an han 'revised' ta mai a. Khata mipui sum luang ral kha lungawi loh vanga kawng zawhpui luih luih tham a nih laiin kan ngaihven lo.

Hetianga 'contract' an 'revised'-na pawisa hi hetiang hian khawhral ta lo sela chu kawng dang laih nan te, kawng dang daih siamthat nan te hman ni sela he Mizoram hi kan changkang tawh ngawt ang. Serlui Hydel Project, kum nga chhung kan tihkhawtlai avanga a siamna man kan chawi belh te ang te kha rapthlak thamin a tam a, vawiin thlengin khu Hydel Project khu Mizoramin kan hlawkpui leh hlawkpui loh ngaihtuah tham a ni. Hetianga hnathawhna man ennawn (revised) an tih hi awm ta lo se chu kan pawisa neihsa hi a letin a pung ringawtin a rinawm a. Kan rama hnathawh lian tham an ennawn a, a hma aia senso sang zawk zela pawisa kan senna hi sawi vek dawn ila a buaithlak tham em mai a, chu ai chuan an 'revised' miah loh hi khawi Project nge tih hi inzawt ta ila a chhan a awlsam zawkin a rinawm.

Cheng nuai sangkhat hi khaw pakhat siamthat nan pe theiin uluk takin hmang ngat ila chu kan thingtlang khaw tam tak hi Switzerland of the East emaw tih mai tur a ni ang. Eirukna tel lovin cheng nuai za te hian khaw chhung siamthat hna han thawk tehreng ila chu kan khawlai leh kan chawlhni incheina te hi kan inhmeh lehzual ang. A tir a, 'Aw, heti zah hian hetih hun chhung hian he hna hi ka zo ngei ang,' ti a intiam tawhna, heti sup sup a kan 'revised' a, sorkar hekna tur hlira kan khawsa ta mai hi chu mipui nawlpui hian kan tuar lo thei lo tih chu vawiina kan rilru pachhiat dan hian a tichiang viau a ni. Hetia 'contract' hna, a zabi te a sangbi te a an thawh tawh hnua a thei faten an puntir chhoh awk awk lai hian Party Worker leh Ruling mi leh sa thenkhat chuan cheng nuai hnih khat man hna hi kan inchuh ve laih laih a. A chang fuh deuh te chuan kan mit an la timim zui lehnghal a. Kan contract tuizemah tui a khawh liam zur zur a, mual letliama kan tuizem te chu a khawro tlawk tlawk a. Kan khawrona vengah chuan tui tin li tin nga dawng thei chu kan la itsik zui ang vel a ni. Mahse veng lehlama kan tui liam chu tumahin ngaihven tang e kan ti lova, kan thlir mai mai a. Kan awmdan hi mak angreng tak a ni. Pawisa tam tham, kan thatpui tham tur hi khawimaw laiah hian emaw tute emaw hian an insalem liam mai mai a, kan ngawi reng a, kan ngaihven lo. Chutih laiin pawisa mamawh ngawih ngawihin mimal te, pawl te, khawtlang te kan awm a. Sorkarah mamawh ngawih ngawih thil han sawi hlek ila, 'Pawisa hi a awm lova,' tiin kan inchhang fel thek thek a. Khawilai emaw a pawisa a luan liam zur zur lai hian kan mamawhna ngaihtuah chuan bum nuam ve tak chu kan ni.

He kan 'revised' nunphung hi ngaiah kan neih tlat tawh a. Mizoram Engineer zingah hian contract revised estimate siam lova hna thawk thiam miah lo kan nei nual tawh ang tih hlauhawm a ni hial. Kan rama hnamdang company lo lut te pawhin kan 'revised history' hi Vairengte check-gate an rawn pelh chhoh hmain an hre bel hlurh dawn tih hi a hriat a. Kan Kristianna chawpin min ngaihdan an rawn nei vek dawn tih hre turin eng Engineering College chhuak mah nih a ngai lo. Chutiang 'revised estimate' cheng nuai zabi leh sangbi te chunglama a len nuai nuai lai chuan hnuailamah a ram neitu mi thahnemngai tam tak chu kan innghawkin kan inngur kual ve map map a, 'contractor' thenkhat tan chuan nuih kan tiza ve hle chuan a rinawm. Kan 'politician' fing uchuak, 'contractor' ang maia an ban phak (an bial, an Depart­ment chan leh an sawi ve phak chhung) a hna awmah chuan engemaw tak chang ve tura inngai tlat zel te leh kan Engineer, ro dik rel hlei thei lova hotute kar bet tlat thiam te zarah he Mizoram hi kan rethei hle mai ni te pawhin a lang.

Hman (198? engemaw lai) aṭang khan Contract hna hi a laklawhah kan lo Revised ngat ngat tawh a. An zawh hun chhung tura bitukah an zo hman lova, chu ngawt pawh chu kan hek phah tawh tehlul nen chumi denchhen chuan a tira nuai 80 man kha a tawpah nuai 230-ah te a la chhuak zui a. A nuai bi hian kan mipui pawisa hi a thlawk bo hiau hiau a ni ber mai. Nuai sawm bi te, nuai za bi te, nuai sang bi tein a thlawk bo chum chum a. Mipuiin kan ngaihven si lo. SOR (Schedule of Rates) hman lai mek tlawhchhanin tender an chhang a, an thawh hun chhung bi tiam nen pawm thlapin 'Ka thawk ang,' tiin 'contract' (agreement) an ziak a. Mahse a hunah an han zo lo phawt a, an zawh lohna man zawng zawng chu mipui pawisa hmangin an hlawkpui leh ta zel a. Chu chu kan pawm a, kan pawm zing tawh lutuk a, nunphung (culture) ang maiin Mizoramah chuan kan neih ta. Heng hi danin harsatna bik thilah chuan phal tehmeuh mah se 'revised culture' kan neih phah ta tlat a. Kan vai tuar ta a ni. An Estimate revised tam tak lah hi, 'A lo buaithlak deuhva, tum anga thawh zawh theih a ni ta lova, chuvangin zaa sawm zelin min tihsansak rawh u,' tih te a ni lo. A pawisa an tihpun vek vek tawh chuan a let thum te, a let hnih te, a let thawka tam te ngat hian a'n pung ta thin a. Hetianga 'contractor'-in an tih theihna bulpuiah hian kan Engineer te leh ram hruaitu hian tel vena chin an nei lo thei lo.

He 'Revised culture' hi kan tlanbosan theih loh chuan Setana nen inkaihkuah rengin kan hotu zinga tu te emaw hi chu an khawsa tih a hriat mai. Cheng nuai 100 a thawh zawh theih tura hisap chhuah dap, thawh muan vang tea cheng nuai 200 a thawh leh tak si ngaia a lo awm leh takah chuan kan Engineer te hisap thiam loh vangin cheng nuai 100 kan hloh tihna a ni thei em? Hisap thiam loh vang leh arithmetic leh trigonometry thiam loh vang ai mahin thinlung a sualna leh duhamna bet avang a nih ngei a rinawm.

Eng pawh ni se, helai a Original Estimate leh Revised Estimate inkar inthlau lutuk leh he thila pawisa a luang ral hnem lutuk hi Mizoram tan ngaihven a ngai a. He culture tha lo tak mai hi kan nuaibo ngei ngei a ngai. A huna hnathawk zo thei lo te, mahni ngamna zat a contract chhang, zo leh thei si lo te an hlawk zawk hlauh mai hi a va lungchhiatthlak em!